رویکرد معرفت شناختی در اثبات عقل مفارق در سنت اسلامی: تحلیل انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهران

چکیده

یک دسته از ادله اثبات عقل مفارق ادله مبتنی بر رویکرد معرفت­شناختی­اند که در این جستار به تحلیل انتقادی سه دلیل از آن ادله خواهیم پرداخت. ما در این پژوهش نشان می­دهیم که این ادله بیشتر شبیه به تبیین­اند تا استدلال بر وجود عقل مفارق یعنی بیشتر شبیه به فرضیه­های روشنگری هستند که علاوه بر برقراری سازگاری در یک نظامْ فهم چگونگی امکان یک امر را به ما می­دهند. دراین­صورت، اولا، رقیب­بردارند یعنی می­توان فرضیه­ها و تبیین­های رقیب ارائه داد؛ ثانیا، چون ظاهرا همه این مسائل چندتباری­اند در علوم مختلف می­توان تبیین­هایی دیگر برای این امور عرضه کرد ـ تبیین­هایی که هر کدام بخشی از حقیقت را روشن می­سازند؛ ثالثا، با توجه به ملاک‌های اولویت تبیین شاید امروزه دیگر این تبیین­ها خیلی موفق نباشند. با این همه، اگر این ادله را استدلال و توجیه برای وجود عقل مفارق بدانیم، همچنان خلل­های فراوانی دارند و از رسیدن به مقصود بازمی­مانند.
 

کلیدواژه‌ها


[1] ابن­سینا، حسین بن عبدالله (1354ه.ش) الرسالة العرشیة در ضمن مجموع رسائل الشیخ الرئیس، الطبعة الأولی، حیدر آباد الدکن: مطبعة جمعیة دائرة المعارف العثمانیة.
[2] ابن­مسکویه، احمد بن محمود (1396ه.ش)، الرسائل و المکاتیب، تحقیق: ابوالقاسم امامی، چاپ اول، تهران: میراث مکتوب.
[3] احسن، مجید و یزدان­پناه، یدالله (1389ه.ش)، «عالم عقول از منظر ابن­سینا و شیخ اشراق»، معرفت فلسفی، سال هشتم، شماره دوم، صص11-42.
[4] الهی قمشه­ای، مهدی (1363ه.ش) حکمت الهی عام و خاص، تهران: اسلامی.
[5] توحیدی، ابوحیان (1992م)، المقابسات، تحقیق: حسن السندوبی، الطبعة الثانیة، کویت: دار سعاد الصباح.
[6] تهاونی، محمد علی، 1996م، موسوعة کشاف إصطلاحات الفنون و العلوم، تحقیق: علی دحروج، الطبعة الأولی، لبنان: مکتبة لبنان ناشرون.
[7] جرجانی، السید­ الشریف علی بن محمد، 1370ه.ش، کتاب ­التعریفات، چاپ چهارم، تهران: ناصر خسرو.
[8] جوادی آملی، عبدالله (1389ه.ش) رحیق مختوم: شرح حکمت متعالیه ج8، تنظیم و تدوین: حمید پارسانیا، چاپ چهارم، قم: مرکز نشر إسراء.
[9] حشمت­پور، محمدحسین (بی­تا)، درسگفتار شرح اشارات و تنبیهات (صوت)، www.eshia.ir.
[10] حشمت­پور، محمدحسین (بی­تا)، درسگفتار شواهدالربوبیة (صوت)، www.eshia.ir.
[11] حیدرپور، احمد و فیاضی، غلامرضا (1397ه.ش)، «تحلیل و ارزیابی قاعده "امکان اشرف"»، معرفت فلسفی، سال شانزدهم، شماره دوم، پیاپی62، صص11-24.
[12] داودی، علی مراد (1349ه.ش)، عقل در حکمت مشاء، چاپ اول، تهران: چاپ مرد مبارز.
[13] رازی، فخرالدین (1384ه.ش)، شرح الإشارات و التنبیهات، تصحیح: علی­رضا نجف­زاده، چاپ اول، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
[14] رازی، فخرالدین (1411ه.ق)، المباحث المشرقیة فی علم الإلهیات و الطبیعیات، چاپ دوم، قم: انتشارات بیدار.
[15] سجادی، سید جعفر (1338ه.ش)، فرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفی، تهران: مطبعه سعدی.
[16] سجستانی، ابوسلیمان المنطقی (1974م)، صوان الحکمة و ثلاث رسائل، تحقیق: عبدالرحمن بدوی، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگ ایران.
[17] سلمان ماهینی، سکینه (1375ه.ش)، «خواجه طوسی و نظریه عقل مفارق»، فقه و حقوق خانواده (ندای صادق)، شماره دوم، صص12-18.
[18] سهروردی، شهاب­الدین یحیی (1380ه.ش) مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تحقیق: هانری کربن، چاپ سوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
[19] شفیعی، محمدتقی (1394ه.ش)، «ادله و براهین اثبات عالم عقل در نظام صدرایی»، نسیم خرد، سال اول، شماره اول، صص99-126.
[20] شیرازی، صدرالدین محمد (1375ه.ش)، مجموعه رسائل فلسفی، تحقیق: حامد ناجی اصفهانی، تهران: حکمت.
[21] شیرازی، صدرالدین محمد (1380ه.ش) الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة ج7، تحقیق: مقصود محمدی، چاپ اول، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[22] شیرازی، صدرالدین محمد (1381ه.ش) الحکمةالمتعالیة فی الأسفارالأربعة جلد5، تحقیق: رضا محمدزاده، چاپ اول، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[23] شیرازی، صدرالدین محمد (1382ه.ش) الحکمةالمتعالیة فی الأسفارالأربعة جلد9، تحقیق: رضا اکبریان، چاپ اول، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[24] شیرازی، صدرالدین محمد (1383ه.ش) الحکمةالمتعالیة فی الأسفارالأربعة جلد1، تحقیق: غلامرضا اعوانی، چاپ اول، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[25] شیرازی، صدرالدین محمد (1388ه.ش) الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، مقدمه، تصحیح و تعلیق: سید جلال­الدین آشتیانی، چاپ پنجم، قم: مؤسسه بوستان کتاب.
[26] شیرازی، قطب­الدین (1392ه.ش) حکمة الإشراق سهروردی با شرح قطب­الدین شیرازی ج3، تحقیق: نجفقلی حبیبی، چاپ اول، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[27] طباطبایی، محمد حسین (1394ه.ش) نهایة الحکمة، تصحیح و تعلیق: غلامرضا فیاضی، چاپ هشتم، قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
[28] طباطبایی، محمد حسین (1415ه.ق) نهایة الحکمة، الطبعة الحادیة عشرة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
[29] طوسی، خواجة نصیرالدین (1375ه.ش) شرح الإشارات والتنبیهات مع المحاکمات، چاپ اول، قم: نشر البلاغة.
[30] طوسی، خواجة نصیرالدین (1393ه.ش) رسالة إثبات العقل المجرد در ضمن رسالة اثبات العقل المجرد خواجه نصیرالدین طوسی و شروح آن، تحقیق: طیبه عارف­نیا و مقدمه: احد فرامرزقراملکی، چاپ اول، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
[31] طوسی، خواجة نصیرالدین (1985م) تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل، الطبیعة الثانیة بیروت: دار الأضواء.
[32] علامۀ حلی، حسن بن یوسف (1415ه.ق) کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، الطبعة الخامسة، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
[33] فارابی، ابونصر محمد (1345ه.ق)، رسالة فی اثبات المفارقات در ضمن رسائل ابی­نصر الفارابی، حیدرآبادالدکن: مطبعة مجلس دائرة المعارف العثمانیة.
[34] فارابی، ابونصر محمد (1938م)، رسالة فی العقل، تحریر: موریس بویج، بیروت: المطبعة الکاثولیکیة.
[35] فرامرزقراملکی، احد (1382ه.ش)، «نقش روش­شناختی قاعده الواحد»، خردنامه صدرا، شماره سی و سوم، صص20-23.
[36] فرامرزقراملکی، احد (1387ه.ش)، روش­شناسی مطالعات دینی (تحریری نو)، چاپ سوم، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی.
[37] فیاضی، غلامرضا (بی­تا)، درسگفتار اسفار (صوت) ، www.eshia.ir.
[38] کرمانی، سعید (1391ه.ش)، معنی شناسی عقل در قرآن کریم (با تکیه بر نظریه حوزه­های معنایی)، تهران: دانشگاه امام صادق.
[39] کندی، ابو یوسف یعقوب بن اسحاق (1950م)، رسائل الکندی الفلسفیة، تصحیح: محمد عبدالهادی ابوریدة، مصر: دار الفکر العربی.
[40] کندی، ابو یوسف یعقوب بن اسحاق (1985م)، الکندی فلسفته-منتخبات، تحقیق: محمد عبدالرحمن مرحبا، الطبعة الأولی، بیروت: منشورات عویدات.
[41] لاهیجی، عبدالرزاق (1425ه.ق) شوارق الإلهام فی شرح تجرید الکلام، تحقیق: اکبر اسد علی­زاده، الطبعة الأولی، قم: مؤسسة الإمام الصادق.
[42] مطهری، مرتضی (1377ه.ش) مجموعه آثار استاد شهید مطهری، چاپ چهارم، قم: انتشارات صدرا.
[43] میرداماد، محمد باقر (1367ه.ش) کتاب القبسات، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
[44] Nozick, Robert (1981), Philosophical Explanations, Cambridge (Massachusetts): The Belknap Press of Harvard University Press.