بررسی تطبیقی براهین درون نگرانه ملاصدرا و جان فاستر بر تجرد نفس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه دانشگاه اصفهان

2 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان

3 دانشیار گروه فلسفه غرب دانشگاه اصفهان

چکیده

برخی از فلاسفه، انسان را موجودی صرفاً مادی و جسمانی می­دانند و نفس و ذهن نیز از دیدگاه ایشان ماهیتی مادی دارد. در مقابل، دسته­ای دیگر، به جوهری غیرمادی که در تعامل با بدن است باور دارند. ملاصدرا فیلسوف حکمت متعالیه و جان فاستر فیلسوف ذهن معاصر بریتانیایی در دسته اخیر قرار دارند و با تکیه بر دلایلی، به اثبات تجرد نفس پرداخته­اند. در این مقاله به آن دسته از استدلال­های تجرد نفس می­پردازیم که جنبه درون­نگرانه دارند؛ یعنی برهان­هایی که در آنها بر توجه مستقیم انسان به نفس خود یا بر خودآگاهی درونی و غیرمادی او تاکید می­شود. روش این دو فیلسوف در ارائه براهین، متفاوت است؛ بدین معنا که فاستر مستقیماً به آگاهی درونی انسان از حالات ذهنی­اش تمرکز کرده و ملاصدرا، استدلال­ها را بر مقایسه ویژگی­های نفس با بدن استوار نموده است. براهین درون­نگرانه از این جهت کارآمد هستند که می­توانند در عین سادگی، بدون نیاز به مقدمات پیچیده، هر انسانی را به درون خویش ارجاع دهند؛ البته ملاصدرا و فاستر، به اشکالات وارد بر درون­نگری توجهی نکرده­اند. پیش از اقامه این سنخ براهین باید خطاناپذیری دسترسی به حالات ذهنی و صحت شهودهای اولیه اثبات شود. همچنین باید به دستآوردهای تجربی نافی صحت درون­نگری، پاسخ داد.
 

کلیدواژه‌ها


[1] ‏‫ابن سینا، حسین بن عبدالله (1381). الاشارات و التنبیهات، قم، بوستان کتاب.
[2] اکبری، رضا (۱۳۷۶) «رابطه نفس و بدن نزد فیلسوفان پس دکارتى»، فصلنامه حوزه و دانشگاه، شماره 12-11، صص 1-14.
[3] سجادی، سید جعفر (۱۳۷۹). فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
[4] عبدالکریمی، بیژن (1398). «اگزیستانسیالیسم و فیزیکالیسم»، فصلنامه علمی پژوهش­های فلسفی دانشگاه تبریز، شماره 27، صص 163-185.
[5] گلشنی، مهدی (۱۳۸۵). تحلیلی از دیدگاه‌های فلسفی فیزیکدانان معاصر، ویراسته محمد تقی جعفری، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
[6] مسلین، کیت (۱۳۹۱). درآمدی به فلسفه ذهن، ترجمه مهدی ذاکری، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
[7] ‏‫ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (۱۳۵۴). المبدأ و المعاد، تصحیح سید جلال الدین آشتیانی، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران‏.
[8] ----------- (۱۳۶۰). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح سید جلال­الدین آشتیانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
[9] ‏‫------------ (۱۳۶۳‌). مفاتیح الغیب، تصحیح محمد خواجوی، تهران، موسسه تحقیقات فرهنگی‏.
[10] ------------ (۱۳۷۸‌). اجوبه المسائل العویصه، تصحیح عبدالله شکیبا، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[11] ‏‫------------ (۱۹۸۱). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، بیروت، دار احیاء التراث‏، چاپ سوم.
[12] Foster, John (1979). 'In Self-Defence', In G. F. Macdonald, London, Macmillan Education UK, pp. 161-185.
[13] ---------------- (1989). 'A Defense of Dualism', Retrieved June 29, 2019, from https://www.newdualism.org/papers/J.Foster/Defense-of-Dualism.htm
[14] ---------------- (1991). The Immaterial Self: A Defense of the Cartesian Dualist Conception of the Mind, London & New York, Routledge.
[15] Robinson, Hovard (2010). 'John Foster', In The brazen Nose, Britain, Brazen Nose College, pp. 141-142.
[16] Rosenkrantz, Gary (1994). 'Reviewed Work: The Immaterial Self: A Defence of the Cartesian Dualist Conception of the Mind by John Foster', Philosophy and Phenomenological Research, Vol. 54, pp 489-491.
[17] Schwitzgebel, Eric (2019) 'Introspection', The Stanford Encyclopedia of Philosophy, Retrieved December 21, 2020, from https://plato.stanford.edu/archives/win2019/entries/introspection
[18] Sinclair, Peter (2010). 'John Foster Remembered', in the brazen Nose, Britain, Brazen Nose College, pp. 135-141.
[19] Stoljar, Daniel (2015). 'Physicalism', Stanford Encyclopedia of Philosophy, Stanford: The Metaphysics Research Lab.