تأمّلات نقّادانه در تقسیمات صفات الهی به «ثبوتی ـ سلبی» و «ذاتی ـ فعلی» و ارائه‌ی طرح تلفیقی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانش‌آموخته‌ی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه تهران

چکیده

از میان تقسیمات متنوّع اوصاف الهی، دو تقسیم ثنائی «ثبوتی ـ سلبی» و «ذاتی ـ فعلی» در آثار اندیشمندان امامیه، تبلور بیشتری داشته است. نگاه  اوّل که ریشه در آثار اهل سنّت دارد، بر یک تحلیل ساده­ی عقلی مبتنی است. این تقسیم از حیث مصداق­یابی واجد ابهاماتی است؛ از جمله تعداد و مصادیق هر دسته از صفات، ارجاع یکی از اقسام به دیگری و تسرّی آن از ذات به افعال الهی. امَا تقسیم «ذاتی ـ فعلی» بنابر منابع موجود، توسّط محدّثان امامیه طرح شده، هم ایشان در تبیین ملاک تمایز و مصادیق آن کوشیده­اند. تقسیم اخیر جامع صفات وجودی خداوند است و ظاهراً تنها نقطه­ ضعف آن، عدم شمول بر صفات تنزیهی ایزد یکتا است. بنابراین به نظر می­رسد، تلفیق دو تقسیم پیشین، رافع مجموع ایرادات یادشده باشد؛ چنان­که علّامه حسینی تهرانی، اوصاف الهی را به چهار دسته­ی «ثبوتیِ ذاتی»، «ثبوتیِ فعلی»، «سلبیِ ذاتی» و «سلبیِ فعلی» تقسیم کرده­ است.

کلیدواژه‌ها


[1]  قرآن کریم
[2] ابن­­بابویه، محمّدبن­علی (1398ق). التّوحید، تعلیقات: سیّد هاشم حسینی تهرانی، قم: جامعه­ی مدرّسین.
[3]ابن­بابویه، محمّدبن­­علی (1414ق). الإعتقادات، قم: المؤتمر العالمی للشّیخ المفید.
[4] أحسائی، احمد (1430ق.الف). «جواب شاه­زاده محمود میرزا»، در جوامع الکلم: ج2، صص507ـ526، بصره: مطبعة الغدیر.
[5] أحسائی، احمد (1430ق.ب). «جواب شیخ رمضان بن­ابراهیم»، در جوامع الکلم: ج1، صص153ـ171، بصره: مطبعة الغدیر.
[6] بحرانی، میثم بن ­علی (1406ق). قواعد المرام فی علم الکلام، قم: مکتبة آیت­اللّه المرعشی، چاپ دوم.
[7] جوادی آملی، عبداللّه (1383). توحید در قرآن، قم: مرکز نشر اسراء.
[8] حکیم تبریزی، رجب­علی (1385). «رساله­ی اثبات واجب»، در حکمت الهی در متون فارسی: صص151ـ160، گردآوری و تصحیح: عبداللّه نورانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی و دانشگاه تهران
[9] حسینی تهرانی، سیّد هاشم (1362). عقائد الإنسان، تهران: مفید.
[10] حسینی تهرانی، سیّد هاشم (1378). بوستان معرفت، مقدّمه و تصحیح: محمّدرضا کریمی، تهران: مفید.
[11] حسینی عربشاهی، أبوالفتح ابن­مخدوم (1365). مفتاح الباب، در الباب الحادی عشر مع شرحیه النّافع یوم الحشر و مفتاح الباب، مقدّمه و تحقیق: مهدی محقّق، تهران: مؤسسه­ی مطالعات اسلامی.
[12] حلّی، حسن ‌بن­یوسف (1365). الباب الحادی عشر، تهران: مؤسّسه­ی مطالعات اسلامی.
[13] حلّی، حسن ‌بن­یوسف (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، تصحیح و تعلیقات: حسن حسن‌زاده‌ی آملی، قم: مؤسّسة النّشر الإسلامی.
[14] سعیدی­مهر، محمّد (1394). آموزش کلام اسلامی، قم: کتاب طه.
[15] صلّابی، علی­محمّد (1390). توحید اسماء و صفات الهی، ترجمه­: فایق احمدی، نشر الکترونیکی: سایت عقیده .
[16] طالقانی، محمّدنعیما (1378). اصل الاصول، در مجموعه­ی منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران: ج3، صص445­-651، به تصحیح سیّدجلال­الدین آشتیانی، قم: دفتر نشر تبلیغات اسلامی. 
[17] طباطبایی، سیّد محمّدحسین (1362). نهایة الحکمة، قم: مؤسّسة النّشر الإسلامی. 
[18]  طوسی، خواجه نصیرالدّین (1407ق). تجرید الإعتقاد، تحقیق: حسینی جلالی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه­ی علمیه.
[19] طهرانی، شیخ عبّاس (1371). دین و وجدان، قم: اسماعیلیان.
[20] طیّب، سیّد عبدالحسین (1362). کلم الطیّب در تقریر عقائد اسلام، تهران: کتاب­خانه­ی اسلام.
[21] فاضل مقداد، ابن­عبداللّه السّیوری (1376). شرح باب حادی عشر، ترجمه و توضیحات: سیّد حسن مصطفوی، تهران: امیرکبیر.
[22] فاضل مقداد، ابن­عبداللّه السّیوری (1422ق). اللّوامع الإلهیه فی المباحث الکلامیه، تحقیق و تعلیقات: محمّدتقی قاضی طباطبایی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
[23] فیّاض لاهیجی، ملّاعبدالرزّاق (1383). گوهر مراد، مقدّمه: زین‌العابدین قربانی، تهران: نشر سایه.
[24] قاضی­سعید قمی، محمّد بن­­مفید (1381). شرح توحید صدوق، مقدّمه و تصحیح: نجف­قلی حبیبی، تهران: وزارت ارشاد اسلامی.
[25] قزوینی، ملّاخلیل بن­غازی (1429ق). الشّافی فی شرح الکافی، مقدّمه و تصحیح: محمّدحسین درایتی، قم: دار الحدیث.
[26] کرمانی، محمّدکریم­خان (1381). الفطرة السّلیمة، مشهد: حسینیه­ی باقری.
[27] کریمی، محمّدرضا (1378). «مقدّمه بر بوستان معرفت»: صص7ـ33، تهران: منیر.
[28] کلینی، محمّد بن­یعقوب (1407ق). الکافی، تصحیح: علی‌اکبر غفّاری و محمّد آخوندی، تهران: دار الکتب الإسلامیّة.
[29] کمره­ای، محمّدباقر (1375). ترجمه­ی اصول الکافی، قم: اسوه.
[30] لاهیجی، میرزا حسن (1391). زواهر الحکم، ترجمه و توضیحات: سیّد حسین واعظی، تهران: مؤسّسه­ی پژوهشی حکمت و فلسفه­ی ایران.
[31] مازندرانی، محمّدصالح (1382ق). شرح الکافی (الاصول و الروضة)، تصحیح و تعلیقات: ابوالحسن شعرانی، تهران: دار الکتب الإسلامیة .
[32] مجلسی، محمّدباقر (1404ق). مرآة العقول فی شرح أخبار الرّسول، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
[33] مصباح یزدی، محمّدتقی (1391). آموزش فلسفه، تهران: شرکت چاپ و نشر بین‌الملل.
[34] مظفّر، محمّدرضا (1382). فلسفه و کلام اسلامی، ترجمه‌: ابوالفضل محمودی و محمّد محمّدرضایی، قم: بوستان کتاب.
[35] ملّاصدرا، محمّد بن ­ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیّة الأربعة، تعلیقات: ملّاهادی سبزواری و علّامه‌ی طباطبایی، بیروت: دار احیاء التّراث.
[36] ملّاصدرا، محمّد بن­ابراهیم (1383). شرح اصول الکافی، مقدّمه و تصحیح از محمّد خواجوی، تهران: مؤسّسه­ی مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
[37] نراقی، ملّامهدی (1369). أنیس الموحّدین، مقدّمه: حسن حسن­زاده­ی آملی، تصحیح و تعلیقات: قاضی طباطبایی، تهران: الزهرا (س).
[38] نراقی، ملّامهدی (1381). اللّمعات العرشیه، کرج: عهد.