بررسی و تحلیل نگرش حکمت متعالیه و فیزیک کوانتوم از مساله‌ی علیت و عدم قطعیت با محوریت آراء هایزنبرگ و بوهم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته ی دکتری حکمت متعالیه دانشگاه اصفهان

2 دانشیار گروه فلسفه و کلام دانشگاه اصفهان

3 دانشیار گروه شیمی فیزیک دانشگاه صنعتی شریف تهران

چکیده

از بزرگترین دغدغه­های پیش­روی فیزیک­دانان و فیلسوفان، پس از طرح روابط عدم‌ قطعیت و با توجه به تجربه­ی طولانی خود از اصل علیت، تفسیر این مدعا یعنی چگونگی روابط عدم قطعیت بوده­ است و آراء مختلفی در این عرصه بیان ­شده که دیدگاه هایزنبرگ و بوهم از جمله تفاسیر مهم و در­عین­حال منافی با یکدیگر در این زمینه است. حکمت صدرایی، در مواجه با این مساله در وجودشناسی فلسفی خود، پاسخ­های مبنایی مناسبی ارائه داده­است و پژوهش حاضر، با تکیه بر این مبانی و با محوریت بدیهی بودن اصل علیت، به تبیین، تطبیق و تحلیل مبانی چون: اثبات‌ ناپذیری علیت؛ تفکیک بین علت حقیقی و اعدادی؛ مساوقت علت حقیقی با ضرورت و سنخیت پرداخته و از این طریق راه­گشای بسیاری از نقاط تاریک و مجهول در این موضوع شده­ است و در انتهای پژوهش چنین پیشنهاد می­شود تا جهت جلوگیری از خطای فکری به دلیل وجود اشتراکات لفظی و دقت­های خاص فلسفی، از واژه­ی "عدم یقین" به جای "عدم قطعیت" استفاده­شود.

کلیدواژه‌ها


[1] آشتیانی، سیدجلال­الدین، (1381ش)، شرح بر زاد المسافر، چاپ سوم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی‏
[2] آکسل، امیر. (1393ش)، درهم تنیدگی های کوانتومی اسرار آمیزترین پدیده در فیزیک، ترجمه محمدحسین ذوفقاری و حسین زمانی فر، اصفهان، انتشارات جهاد دانشگاهی واحد اصفهان.
[3] ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1404ه)،الاهیات (شفاء)، به تصحیح سعید زاید، قم، مکتبه آیه الله المرعشی‏.
[4] ـــــــــــــ ، (1361ش)، فن سماع طبیعی، ترجمه محمدعلی فروغی، تهران، امیرکبیر.
[5] استرآبادی، محمدتقی، (1358ش)، فصوص­الحکم، به کوشش محمد تقی دانش پژوه‏، تهران، دانشگاه تهران.
[6] اسکوایرز، ی. ج. (1376ش)، اسرار جهان کوانتومی، ترجمه کمال الدین سیدیعقوبی، تهران، انتشارات سروش.
[7] پلانک، ماکس، (1347ش)، علم به کجا می­رود؟، با مقدمه­ای از آلبرت انیشتین، ترجمه احمد آرام، تهران، شرکت سهامی انتشار.
[8] تالبوت، مایکل. (1396). جهان هولوگرافیک، ترجمه داریوش مهرجویی. چاپ چهل و نهم. تهران، انتشارات هرمس.
[9] تفتازانی، سعدالدین، (1409هـ)، شرح المقاصد، مقدمه و تحقیق و تعلیق از دکتر عبد الرحمن عمیره‌، قم، الشریف الرضی.
[10] جوادی­آملی، عبدالله، (1386ش)، رحیق مختوم، تنظیم و تدوین حمید پارسانیا، جلد هفتم، چاپ سوم، قم، مرکز نشر اسرا.
[11] ــــــــــــــــ ، (1387ش)، فلسفه­ی صدرا، دو جلد، تحقیق و تنظیم محمدکاظم بادپا، قم، مرکز نشر اسراء
[12] جعفری تبریزی، محمدتقی، (1392ش)، بررسی افکار دیوید هیوم و برتراند راسل‏، تهران، موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری.
[13] حیدری، کمال، (1384ش)، دروس فی الحکمه المتعالیه، دو جلد، قم، دار فراقد للطباعه و النشر.
[14] دیویس، پل. سی. وی، بتس. دیویداس، (1378ش)، مکانیک کوانتوم، ترجمه دکتر رسول خدابخش و دکتر سپیده بانی سعید، ارومیه، دانشگاه ارومیه.
[15] رحیمیان، سعید، (1374ش)، فصلنامه کیهان اندیشه، فیزیک و فلسفه (1)، شماره 63، آذر و دی‌ماه، صص 3 تا 31.
[16] سبحانی، جعفر، (1361ش)، جهان­بینی اسلامی، قم، توحید.
[17]  سبزواری، ملاهادی، (1369ش)، شرح المنظومه، پنج جلد، تهران، نشر ناب.
[18] سجادی، سیدجعفر، (1373ش)، فرهنگ معارف اسلامی، سه جلد، چاپ سوم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران
[19] شریف جرجانی، میرسیدعلی، (1325هـ)، شرح مواقف قاضی عضدالدین ایجی، به تصحیح بدر الدین نعسانی، 8 جلد، قم، الشریف الرضی.‌
[20] صدرالمتالهین، محمد بن ابراهیم، (1990م)، الحکمه المتعالیه فی اسفار العقلیه الاربعه، 9 جلد، چاپ چهارم، بیروت، داراحیاء التراث العربی
[21] طباطبایی، محمد حسین‏، (1364ش)، اصول فلسفه و روش رئالیسم‏، پنج جلد، چاپ دوم، تهران، صدرا.
[22] ــــــــــــــــ ، (1387ش)، ترجمه و شرح نهایه الحکمه، ترجمه علی شیروانی، سه جلد، چاپ دوم، قم، بوستان کتاب.
[23] ــــــــــــــــ ، (1388ش) (آ)، ترجمه و شرح بدایه الحکمه، 4 جلد، چاپ یازدهم، قم، بوستان کتاب.
[24] ـــــــــــــ ،(1388ش) (ب)، فروغ حکمت، سه جلد، قم، موسسه بوستان کتاب‏.
[25] عارفی، عباس، (1389)، بدیهی و نقش آن در معرفت­شناسی، قم، موسسه­ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
[26] عبودیت، عبدالرسول، (1380ش)، درآمدی بر فلسفه­ی اسلامی، قم، موسسه­ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
[27] ــــــــــــــــ ، (1392ش)، فلسفه­ی مقدماتی (برگرفته از آثار استاد شهید مرتضی مطهری)، قم، موسسه­ی آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)؛ انتشارات سمت.
[28] فربد، ژان پی­یر. ارتلی، سون. (1372ش)، فلسفه­ی فیزیک کوانتومی، ترجمه مهران مصطفوی، تهران، نشر کلام.
[29] قوشچی، علی بن محمد، (1285ق)، شرح تجریدالعقاید، دو جلد، تهران، چاپ سنگی.
[30] کاپرا، فریتیوف، (1366ش)، تائوی فیزیک، ترجمه حبیب الله دادفرما، تهران، انتشارات کیهان.
[31] گرینشتاین، جورج؛ زایونک، آرتور جی. (1385ش)، کوانتوم و چالش­های آن، ترجمه اکبر تقی­پور، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
[32] گلشنی، مهدی، (1385ش)، تحلیلی از دیدگاه­های فلسفی فیزیکدانان معاصر، با پیشگفتاری از استاد محمدتقی جعفری، چاپ چهارم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
[33] مطهری، مرتضی، (1390ش)، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، 27 جلد، چاپ پانزدهم، قم، صدرا.
[34] هایزنبرگ، ورنر، (1370ش)، فیزیک و فلسفه، ترجمه محمود خاتمی، تهران، انتشارات علمی.
[35] ـــــــــــ . (1393ش)، جزء و کل، ترجمه حسین معصومی همدانی، چاپ هشتم، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
[36] هی، تونی و والترز، پاتریک. (1382ش)، جهان کوانتمی دنیای ذره­ها و موج­ها، ترجمه محمدقلی محمدی، تهران، پیام متن.
[37] Bohm, D., (1952), Physical Review, 85.
[38] Heisenberg .W, (1927), Zeit. für Phys., vol 43, pp. 172 – 198.
[39] Jaki, S, (1989), Gad and the Cosmologists, (Edinburgh: Scottish Acad. Press).
[40] Jammer, m, (1989), The Conceptual Development of Quantum Mechanics, U. S. A.: Tomash Pub.
[41] Planck, M, (1959), The New Sciences, USA: Meridian Books.
[42] Pylkkänen, paavo, (2006), Mind, Matter And The Implicate Order, spring Berlin Heidelberg New York.
[43] Stapp, H. P., (1993), Mind, Matter and Quantum Mechanics, New York: Springes Verlag.
[44] st, M., (1944), Natural Philosophy of Cause and Chance, Oxford: Oxford University Press.
[45] Hooft, G, (1997), In search of the Ultimate Blocks, Cambridge: Cambridge University Press.
[46] Wheeler & Zurek, W. H., (1983), Quantum Theory and Measurement, Princeton: Princeton University press.