الهیات سلبی در حوزه هستی‌شناسی صفات الهی در اندیشه علامه طباطبایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری رشته فلسفه جامعة المصطفی العالمیة

2 استادیار گروه معارف دانشکده دکتر شریعتی

چکیده

«الهیات سلبی» به­مثابه نظریه­ای مهم در حوزه «زبان دین»، در الهیات یهودی، مسیحی و اسلامی پیروان زیادی دارد و در سه حوزه هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و معناشناسی صفات الهی مطرح است و میان آنها پیوند مستحکمی برقرار است. از رهگذر این جستار مشخص می‌شود که بر پایه یافته‌های این تحقیق، علامه طباطبایی در برخی رساله­های فلسفی و عرفانی و در مواردی از تفسیر المیزان، با گذر از الهیات ایجابی در حوزه هستی‌شناسی صفات الهی و با تأثیرپذیری از عرفا به­ویژه سیداحمد کربلایی، الهیات سلبی را در این حوزه پذیرفته، بر این باور است که فیلسوفان بزرگی نظیر فارابی، ابن­سینا و حتی صدرالمتألهین به درک این دیدگاه نرسیده­­اند. به باور علامه طباطبایی، نامتناهی­بودن ذات الهی از یکسو و محدودیت مفهوم بما هو مفهوم از سوی دیگر، توجیه­کننده الهیات سلبی و مانع پذیرش الهیات ایجابی و صدق مفاهیم کمالی بر ذات الهی است.

کلیدواژه‌ها


[1] نهج البلاغة، 1425ق، نسخه صبحی صالح، قم، دار الاسوة.
[2] ابن‌میمون، موسی (1972م)، دلالة الحائرین، تحقیق یوسف اتای، ‏مکتبة الثقافة الدینیة.
[3] ابن­ترکه، صائن الدین (1360) تمهید القواعد، تهران، انتشارات وزارت فرهنگ و آموزش عالی، چاپ اول.
[4] افلوطین (1366)، دوره آثار فلوطین، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران، شرکت سهامی انتشارات خوارزمی، چاپ اول.
[5] آشتیانی، سیدجلال­الدین (1378)، منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، قم، بوستان کتاب، چاپ دوم.
[6] پترسون، مایکل و همکاران (1389)، عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی، تهران، طرح نو، چاپ هفتم.
[7] پل تیلیش (1376)، الهیات فرهنگ، ترجمه مراد فرهادپور و فضل­الله پاکزاد، تهران، طرح نو، ‌چاپ اول.
[8] تفتازانی، سعدالدین، 1409ق، شرح المقاصد، تحقیق عبد الرحمن عمیره‏، قم، الشریف الرضی.
[9] تهرانی، سیدمحمدحسین (1424ق)، توحید علمی و عینی، مشهد، نشر علامه طباطبایی، چاپ اول.
[10] جان هیک (1381)، فلسفه دین، ترجمه بهزاد سالکی، تهران، انتشارات بین‌المللی الهدی، چاپ سوم.
[11] جرجانی، میرسیدشریف (1325ق)، شرح المواقف، الشریف الرضی، افست قم، چاپ اول.
[12] حلی، حسن بن یوسف، 1382، کشف المراد، تحقیق جعفر سبحانی، قم، مؤسسة الإمام الصادق­­(ع).
[13] دن کوهن شرباک (1383)، فلسفه یهودی در قرون وسطی، ترجمه علیرضا نقدعلی، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، چاپ اول.
[14] دوانی، جلال الدین، 1381، سبع رسائل، رسالة اثبات الواجب الجدیدة، تهران، میراث مکتوب.
[15] رازی، فخرالدین (1420ق)، مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی، سوم.
[16] سبزواری، ملاهادی، 1384،‏ شرح المنظومة، با تعلیقات علامه حسن زاده آملی، تهران، نشر ناب، چاپ سوم.
[17] سعدیا بن یوسف (1880م)، کتاب الأمانات و الاعتقادات، بر اساس نسخه اصلی کتاب در کتابخانه دانشگاه کالیفورنیا در آمریکا.
[18] شهرستانی‏، محمدبن عبدالکریم، 1364، الملل و النحل، قم، نشر الشریف الرضی.
[19] شیرازی‏، قطب الدین، 1383، شرح حکمة الاشراق، تهران، نشر انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
[20] صدرالمتألهین، محمد (1981م)، الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم.
[21] ـــــــــــــــــــــــــــــ، 1378، المظاهر الإلهیة، تحقیق سید محمد خامنه­ای، تهران، بنیاد حکمت صدرا.
[22] ـــــــــــــــــــــــــــــ، 1387، المبدء و المعاد، تحقیق سید جلال الدین آشتیانی، قم، بوستان کتاب.
[23] ـــــــــــــــــــــــــــــ، 1383، شرح أصول الکافی، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
[24] صدوق، محمدبن علی (1398ق)، التوحید، قم، موسسة النشر الاسلامی‏، چاپ اول.
[25] طباطبایی، سیدمحمدحسین (1423ق)، بدایة الحکمة، تحقیق عباس علی سبزواری، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.
[26] ـــــــــــــــــــــــــــــ(1385)، نهایة الحکمة، با تصحیح و تعلیقات استاد فیاضی، مؤسسه آموزشی امام خمینی(ره)، چاپ سوم.
[27] ـــــــــــــــــــــــــــــ(1411ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، مؤسسة الاعلمی، بیروت، چاپ اول.
[28] ـــــــــــــــــــــــــــــ(1428ق)، الإنسان و العقیدة (مجموعه رسائل توحیدی)، قم، باقیات، چاپ دوم.
[29] ـــــــــــــــــــــــــــــ(2007م) مجموعة رسائل العلامة الطباطبایی، تحقیق صباح الربیعی، قم، فدک، چاپ اول.
[30] عبدالجبار، ابوالحسن، 1422ق، شرح الأصول الخمسة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
[31] قاضی سعید قمی، محمد بن محمد (1386)، شرح توحید الصدوق، تصحیح و تعلیق: دکتر نجفقلی حبیبی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ دوم.
[32] قونوی، صدرالدین (1371)، النصوص، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، چاپ اول.
[33] کاپلستون، فردریک (1375ش) تاریخ فلسفه غرب، ترجمه سیدجلال­الدین مجتبوی، تهران، سروش، چاپ سوم.
[34] کلینی، محمدبن یعقوب (1407ق)، الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، چاپ چهارم.
[35] مجلسی، محمدباقر (1408ق)، مرآة العقول، دارالکتب الاسلامیّة، تهران، چاپ اول.
[36] مفید، محمد بن محمد، 1413ق، أوائل المقالات فی المذاهب والمختارات، قم، الموتمر العالمی للشیخ المفید.
[37] ولفسن، هری اوسترین (1387)، بازتاب­های کلام اسلامی در فلسفه یهودی، ترجمه علی شهبازی، تهران، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، چاپ اول.