بررسی انگاره «تفسیر به رأی بودن» برداشت‌ها و تأویلات عرفانی با تأکید بر آراء ملاصدرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانش آموخته دکتری فلسفه اسلامی- حکمت متعالیه دانشگاه اصفهان

2 دانشیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان

3 دانشیار فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان

چکیده

تأویل، صورت عمیقی از تفکر است که از راه قابلیت­های ادراکی انسان در پی کشف نانوشته­های متن است. گاهی تأویل­های عرفا و حکیمان مورد نقد واقع شده و آن­ها را تفسیر به رأی و تحریف معنوی قرآن و یا تأویل­هایی ذوقی و بدون منطق عقلانی شمرده­اند. هدف این مقاله بررسی این انگاره است و برای بررسی آن در پی استنباط منطقی از تأویل متن و استخراج برخی قواعد تأویلی با تکیه بر آراء صدرالمتألهین است..روش تحقیق، توصیف و تحلیل و استنباط قواعد با محوریت تأثیر مبانی شناخت(شناخت قرآن، هستی و انسان) بر تأویل است. بر مبنای قرآن شناختی دو قاعده صحت استناد به همه لوازم کلام خداوند و نیز نظریه روح معنی و بر مبنای هستی شناختی و تطابق عوالم هستی و حجیت قالب وحی (علاوه بر محتوای آن)، قاعده تغییر زمینه متن و بازسازی الفاظ در زمینه متناظر وبر مبنای اصالت وجود و اعتباریت ماهیت، و نیز مراتب وجود،قاعده توجه به اعتبارات عالم عقل و بر مبنای معرفت شناختی قوای ادراکی انسان، لزوم ضابطه مندی تأویل، از جمله قواعدی است که منطق تأویل را در فهم آموزه­های دینی شکل می­دهد. توجه به این قواعد می­تواند تا حد زیادی، اتهام تفسیر به رأی و ذوقی دانستن و بی اعتنایی علمی به تأویل­ها را برطرف کند و به فهم عمیق­تر آموزه­های دینی یاری رساند.

کلیدواژه‌ها


[1] ارشد ریاحی، علی (1384). «نقد و بررسی تأثیر آراء فلسفی صدرا درباره وجود بر فهم او از آیات قرآن»، نشریه مطالعات اسلامی، شماره 70، صص 13-28.
[2] ارشد ریاحی، علی (1384). «نقدی بر نظریه حرکت جوهری ملاصدرا و تأثیر آن بر فهم او از آیات قرآن»، مقالات و بررسی­ها، دفتر 78،صص13-32.
[3] ارشد ریاحی، علی (1388). «نقد و بررسی تأثیر برخی از آرای فلسفی صدرا در فهم او از آیات قرآن»، تحقیقات علوم قرآن و حدیث، سال ششم، شماره 12، صص49-66.
[4] اسعدی، محمد (1385). سایه‌ها و لایه‌های معنایی، قم، بوستان کتاب.
[5] ایازی، سیدمحمدعلی (1384). تفسیر قرآن مجید برگرفته از آثار امام خمینی، ج 1، مقدمه، تحقیق و تعلیق سید محمد علی ایازی، ناظر محمد‌هادی معرفت، عروج، تهران.
[6] آملی، سیدحیدر (1414 ق). تفسیر المحیط الاعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم، ج 1، تحقیق و تعلیق سید محسن موسوی تبریزی، تهران، موسسه الطباعه و النشر وزاره الثقافه و الارشاد الاسلام.
[7] بیدهندی محمد (1383) «برخی تأملات تأویلی ملاصدرا در کتاب و سنت»، خردنامه صدرا، شماره 38، صص 4-19.
[8] جوادی آملی، عبدالله (1378). تسنیم: تفسیر قرآن کریم، ج 12، تحقیق و تنظیم محمد حسین الهی زاده، قم، اسراء، چاپ اول.
[9] رشاد، علی اکبر (1389). منطق فهم دین، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه­ی اسلامی.
[10] شاطبی، ابراهیم بن موسی (بی تا). الموافقات فی اصول الشریعه، ج 3، بیروت، دار الکتب العلمیه.
[11] عروسی، عبد علی بن جمعه (بی تا). تفسیر نور الثقلین، ج 1، قم، مطبعه العلمیه.
[12] غزالی، ابوحامد محمد (1409 ق). جواهر القرآن و درره، بیروت، دار الکتب العلمیه.
[13] قائمی‌نیا، علیرضا (1396). استعاره‌های مفهومی و فضاهای قرآن، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
[14] قائمی‌نیا، علیرضا (1393). بیولوژی نص، نشانه‌شناسی و تفسیر قرآن، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه­ی اسلامی، چاپ دوم.
[15] قیصری، داوود بن محمود (1375). شرح فصوص الحکم، به کوشش سید جلال الدین آشتیانی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
[16] کیاشمشکی، ابوالفضل (1379). «تأویل در دستگاه معرفتی صدرالمتألهین»، مقالات و بررسیها، دفتر 68، ص199-218.
[17] مصطفوی، حسن (1409). روش علمی در تفسیر قرآن مجید، قم، دار القرآن الکریم، چاپ اول.
[18] معرفت، محمد‌هادی (1396). علوم قرآنی، تهران، سمت.
[19] ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1360). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، مقدمه،تصحیح و تعلیق سید جلال الدین آشتیانی، چاپ دوم، نشر دانشگاهی، تهران.
[20] ــــــــــــــــ (1380). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه، ج 2، به ضمیمه تعلیقات سبزواری، تصحیح تحقیق و مقدمه دکتر مقصود محمدی، تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[21] ــــــــــــــــ (1368). الحکمه المتعالیه فی الاسفار الاربعه، ج 6، قم، المکتب المصطفوی.
[22] ــــــــــــــــ (1362). المبدأ و المعاد، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
[23] ــــــــــــــــ (1363). مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران، موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
[24] ــــــــــــــــ (1372). تفسیر القرآن الکریم، ج  1 و2و 3، قم، بیدار، چاپ دوم.
[25] ــــــــــــــــ (1389). تفسیر القرآن الکریم، ج 4، تصحیح، تحقیق و مقدمه محسن بیدارفر، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[26] ــــــــــــــــ (1389). تفسیر القرآن الکریم، ج 5، تصحیح، تحقیق و مقدمه محمد خواجوی، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[27] ــــــــــــــــ (1389). تفسیر القرآن الکریم، ج 6، تصحیح، تحقیق و مقدمه محسن پیشوایی، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[28] ــــــــــــــــ (1389). تفسیر القرآن الکریم، ج 7، تصحیح، تحقیق و مقدمه سید صدر الدین طاهری، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[29] ــــــــــــــــ (1389). تفسیر القرآن الکریم، ج 8، تصحیح، تحقیق و مقدمه محمد‌هادی معرفت وسید صدر الدین طاهری، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[30] ــــــــــــــــ (1389). اسرار الایات و انوار البینات، مقدمه سید.محمد خامنه‌ای، تصحیح محمد علی جاودان،تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[31] ــــــــــــــــ (1390). رساله سه اصل، تصحیح، تحقیق و مقدمه سید حسین نصر، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
[32] ملایری، محمد حسین (1392). فلسفه علم پدیدار شناسی هرمنوتیک،مقدمه حسن روحانی و رماتریک مویلان، مرکز تحقیقات استراتژیک، چاپ دوم.
[33] میرداماد، محمد باقر (1380). المختصرات، تهران، میراث مکتوب.
[34] Palmer Richard E (1988) Hermeneutics, Evanston: Northwestern University Press, Eighth printing.