نظریۀ شبح به خوانش ملاصدرا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی

2 استاد گروه گروه فلسفه و کلام، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی

چکیده

پژوهش حاضر به دنبال پاسخ­گویی به پرسش: «رابطۀ میان علم و نظریۀ شبح به خوانشِ ملاصدرا چیست؟» شکل گرفت؛ با نگاهی به شبکه واژگانی ملاصدرا و رویکرد وجودی خاص او، می­توان تحلیلِ خوانشِ او از نظریۀ شبح را در مراحل زیر خلاصه نمود: 1. بیان مفاد نظریۀ شبح و نفی هرگونه تطابق میان وجود خارجی و شبح ذهنی، پذیرش اثر وجودیِ شبح و معرفی شبح به عنوان علت معدۀ حصول علم با نگاه وجودی خاص خود. 2. بیان مفیدِ علم بودن شبح برای کیفیات و معدومات. 3. بیان نقدهای وارد بر نظریه شبح و تحلیل نقدها.
4. طرح نظریه وجود ذهنی که علاوه بر ایجاد علم در معدومات و کیفیات، در سایر موارد وجودی نیز مفید علم باشد. با این تحلیل، می‌توان این احتمال را به­عنوان یافتۀ این تحقیق بیان نمود که تئوری شبح، با اینکه مورد انتقاد جدی ملاصدرا است، با این حال ملاصدرا با نگاهی خاص، از این نظریه به عنوان مرحله­ای از مراحل تکامل نظریۀ وجود ذهنیِ خود بهره برده است، نگارندگان بر این نگاه پافشاری ندارند اما این­گونه می­اندیشند که در صورت پذیرش این نگاه مسئله صورت جدیدی پیدا خواهد نمود.

کلیدواژه‌ها


[1] احمدی، احمد (1388)، بن­لایه­های شناخت، تهران، چاپ اول، سمت.
[2] استرآبادی، محمدجعفر(1382)، البراهین القاطعة فی شرح تجرید العقائد الساطعة، قم، چاپ اول، مکتبه الاعلام الاسلامی.
[3] اصفهانی، شمس الدین محمود، تسدید القواعد فی شرح تجرید العقائد (شرح  قدیم) (م ۷۴۹ ق)، نسخه خطی کتابخانه حوزه علمیه فخریه مروی.
[4] ایجی ـ محقق دوانی ـ سید جمال الدین افغانی (1423 ق‏)، التعلیقات علیشرح العقائد العضدیة.
[5] ایجی ـ میرسیدشریف (1325 ق‏)، شرح المواقف‏، چاپ اول‏، قم، الشریف الرضی.‏
[6] اعتماد، شاپور (1380)، انقلاب معرفتی و علوم شناختی، نشر مرکز، تهران، چاپ اوّل،.
[7] بهارنژاد، زکریا ـ میرحسینی، سید امین (1395)، «تحلیل و نقد اشکال­های وارد شده بر شبح»، آیین معرفت، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، پاییز، صص 1ـ 14.
[8] تفتازانی، سعد الدین، شرح المقاصد، 1409 ق، چاپ اول، ‏افست قم.‏
[9] جوادی محسن، کوهی توکل، سدات باران (1391)، «وجود ذهنی از دیدگاه ملاصدرا»، حکمت صدرایی، پاییز و زمستان، صص33 ـ 46.
[10] چیشلم، رودریک (1378)، نظریه شناخت، ترجمه مهدی دهباشی، چاپ اوّل، تهران، حکمت.
[11] حاج­حسینی، مرتضی (1381)، «بررسی و تحلیل آرای فیلسوفان مسلمان در مورد تعریف علم از ابن سینا تا صدراالمتألهین»، فلسفه و کلام اسلامی،  تهران، زمستان، صص 79 ـ 98.
[12] حکمت، نصرالله (1391)، «نظریه تقلید از خدا در معرفت­شناسی ابن عربی»، پژوهش­های هستی­شناختی، دانشگاه شهیدرجایی، تهران، بهار و تابستان، صص 57 ـ 70.
[13] خاتمی، محمود (1387)، فلسفه ذهن، چاپ اوّل، تهران، علم.
[14] زاگزبسکی، لیندا (1393)، معرفت­شناسی، ترجمه کاوه بهبهانی، چاپ دوم، تهران، نی.
[15] سبزواری، ملاهادی (1379)، شرح منظومه، چاپ اول، تهران، ناب.
[16]سید محمد اسماعیل سید هاشمی ـ مهدی سجادی فر (1391)، «تأملی بر نظریۀ  شبح و وجود ذهنی با تأکید بر آراء علامه طباطبایی»، آینۀ معرفت، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، پاییز، صص 29ـ 51.
[17] صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم،  الحاشیة علی إلهیات الشفاء، قم، بیدار.
[18]صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1363)، مفاتیح الغیب، چاپ اول، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
[19] صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، التعلیقات لصدر المتالهین علی الشفاء، چاپ اول، بیدار، قم.
[20] صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981 م)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (با حاشیه علامه طباطبائی)، جلد 1، چاپ سوم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
[21] صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1981 م)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة (با حاشیه علامه طباطبائی)، جلد 3، چاپ سوم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
[22] صدرالدین شیرازی (1417 ه.ق)، محمد بن ابراهیم، الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة (مقدمه عربی)، چاپ اول، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
[23] صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، ایقاظ النائمین، تهران، انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.  
[24] صدرالدین شیرازی (1378)، محمد بن ابراهیم، سه رساله فلسفی: متشابهات القرآن ـ المسائل القدسیة ـ اجوبة المسائل، چاپ سوم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
[25] طوسی، خواجه نصیر الدین (1407 ق)، ‏تجرید الاعتقاد، چاپ اول، تهران، دفتر تبلیغات اسلامی.
[26] علمی سول، محمد کاظم ـ لعل صاحبی، طوبی (1393)، «نگاه وجودی ملاصدرا به علم»، پژوهش­های هستی­شناختی، دانشگاه شهیدرجایی، تهران، بهار و تابستان، صص 87 ـ 100.
[27] کرباسی­زاده، امیراحسان ـ شیخ­رضایی، حسین، (1392)، آشنایی با فلسفه ذهن، چاپ دوم، تهران، هرمس.
[28] گریلینگ، ای. سی. ـ استرجن، اسکات، مارتین، ام. جی (1380)، معرفت­شناسی، ترجمه امیر مازیار، چاپ اوّل،  تهران، نشر جهاد.
[29] گلی ملک آبادی، اکبر (1388)، «تفاوت علم با وجود ذهنی از دیدگاه ملاصدرا»، پژوهش‌های اسلامی، دانشگاه شهید باهنر کرمان، زمستان، صص 197 ـ 217.
[30] محمدمهدی مشکاتی، مهدی منصوری (1394)، «بررسی نظریه شبح در مبحث وجود ذهنی»، آموزه­های فلسفه اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، شماره 17، پاییز و زمستان، صص 149 ـ 174.
[31] مشکاتی، محمدمهدی، فخرالدینی، مریم (1393)، «تأثیر نگاه وجود شناسانۀ ملاصدرا به علم در برخی مباحث هستی­شناسی»، پژوهش­های هستی­شناختی، دانشگاه شهیدرجایی، تهران، پاییز و زمستان، صص 1 ـ 17.
[32] مطهری، مرتضی (1378)، مجموعه آثار شرح منظومه، چاپ سوم، تهران، صدرا.
[33] نراقی، مهدی (1423)، جامع الأفکار و ناقد الأنظار، چاپ اول، تهران، حکمت.
[34] نگری، قاضی عبد النبی احمد(1975 م‏)، ‏جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون الملقب بدستور العلماء، چاپ دوم، بیروت‏.