تحویل‌ناپذیری دو معنای «توانایی» و مسئلۀ علت ناقصه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فلسفه دانشگاه خوارزمی

چکیده

دو معنا از «توانایی» در سنت تفکر اسلامی رایج است. در تعریف فیلسوفان از «توانایی» مفهوم ضرورت و در تعریف متکلمان مفهوم امکان مندرج است. مطابق دیدگاه نخست، همین که فاعل در وضعیتی باشد که اگر کاری را بخواهد آن را انجام دهد و اگر نخواهد آن را انجام ندهد و نیز مانع یا رافع بیرونی او را از تحقق خواسته­اش باز ندارد، توانا محسوب می­شود. در نقطه مقابل، دسته­ای از متکلمان معتقدند که فاعل در صورتی توانا محسوب می­­شود که از «امکانِ فعل و ترک» برخوردار باشد. فخر رازی این دو تعریف را قابل ارجاع به یکدیگر می­داند. خواجه نصیر این صلح را «صلح من غیرتراضی طرفین» می­داند. او با تفکیک میان دو گونه از فاعل ـ فاعل­های امکانی و فاعل تامّ ـ مدعی می­شود که این دو تعریف در خصوص خداوند غیرقابل تحویل به یکدیگر و در مورد فاعل­های امکانی (انسانی) تحویل­پذیر به یکدیگر هستند. در این مقاله بعد از ذکر دلایل این مدعا خواهم گفت که این دو تعریف حتی در مورد فاعل‌های امکانی نیز تحویل­پذیر به یکدیگر نیستند. زیرا تنها راه حل برای جمع­پذیری این دو تعریف ـ توسل به علیت ناقصه ـ با اشکالات متعددی مواجه است.
 

کلیدواژه‌ها


[1] ابن سینا، حسین (1404ق)، التعلیقات، تحقیق: الدکتور عبدالرحمن بدوی، قم، مکتب الإعلام الإسلامى.
[2] ــــــــــ (1395 هـ.ق) الهیات شفاء، تحقیق: الاب قنواتی و سعید زاید، قاهره، دارالکاتب العربی للطباعه و النشر.
[3] ــــــــــ (1417ق/ 1375ش)، الشفا، الطبیعیات، النفس؛ تصحیح و تعلیق حسن حسن‏زاده آملی؛ قم: مرکز النشر التابع لِمکتب الاعلام الاسلامی.
[4] ـــــــــ (1375ش) الاشارات و التنبیهات (3ـ1) ؛ شرح محمدبن‌محمد نصیرالدین‌طوسی و شرح شرح محمدبن‌محمد قطب‌الدین‌رازی؛ الطبعه الاولی، قم: نشر البلاغۀ.
[5] ارسطو (1378). دربارۀ نفس. ترجمه علی‌مراد داودی، چاپ چهارم، تهران، انتشارات حکمت.
[6] ــــــــ (1366). مابعدالطبیعه. ترجمه شرف الدین خراسانی، چاپ اول، تهران. نشر گفتار.
[7] اژه­ای، محمدعلی (1366). «قضایای شرطیّه و چگونگی صدق و کذب آنها»، معارف، دوره چهارم، شماره 1.
[8] باغنوی، قطب الدین الرازى (1381). الهیات المحاکمات مع تعلیقات. تهران، میراث مکتوب. 
[9] بهمنیار،  ابن المرزبان (1375). التحصیل. تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
[10] حلّی، فاضل مقداد؛ حسینی، ابوالفتح ابن مخدوم (1365). الباب الحادی عشر مع شرحیه النافع یوم الحشر و مفتاح الباب، تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی.
[11] رازی، فخرالدین (1410). المباحث المشرقیه.‌  دارالکتب العربی.
[12] ـــــــــــ (1986م). الاربعین فی اصول الدین. قاهره، مکتبه الکلیات الازهریه.
[13] ـــــــــــــ (1411). المحصل. عمان، دارالرازی.
[14] ـــــــــــــ (1420). تفسیر مفاتیح الغیب. دار احیاءالتراث العربی، الطبعة الثالثة.
[15] سبزواری، ملاهادی (1288ق). شرح المنظومه. تـهران، نشر ناب.
[16] شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (1404ق). الحکمة المتعالیة فی ‌الاسفار‌ الاربعة، ج6. قم، انتشارات مصطفوی.
[17] ـــــــــــ (1360). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه. تعلیقه: ملاهادی سبزواری، تصحیح و تعلیق: سید جلال الدین آشتیانی، مشهد، مرکز نشر دانشگاهی.
[18] طباطبایی، محمدحسین (1374). اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج 3. تهران، انتشارات صدرا.
[19] ـــــــــــ (1383). نهایۀ الحکمه. تحقیق و تعلیق: عباس علی زارعی سبزواری، قم، موسسه النشر الاسلامی.
[20] طوسی، نصیرالدین (1356). تجریدالاعتقاد. شرح: علامه حلّی، قم، انتشارات مصطفوی.
[21] غزالی‏، ابو حامد (1382). تهافت الفلاسفة. تهران، انتشارات شمس تبریزی.
[22] ـــــــــــ (1426). احیاء علوم الدین. بیروت، دار ابن حزم.
[23] فارابی، ابونصر (1405). فصوص الحکم. تحقیق: شیخ محمدآل یاسین،‌ قم، انتشارات بیدار. 
[24] میرداماد، محمد بن مـحمد (١٣٧٤).  قـبسات. تهران، دانشگاه تهران .
[25] Moore, G. E. (1912). Ethics (Oxford: Oxford University Press).