تصحیح و تحقیق رسالۀ «اللامع فی الشکل الرابع» نوشتۀ مجدالدین جیلی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران

چکیده

مجدالدین عبدالرزاق جیلی (د. ح. 570 ق.)، برای نخستین بار در تاریخ منطق، در رسالۀ اللامع فی الشکل الرابع به مختلطات شکل چهارم پرداخته است. پیش از او، دنحای کشیش (ح. 800م.) و ابوالفتوح ابن‌صلاح همدانی (د. 548ق.)، معاصر جیلی، مطلقات شکل چهارم را به تفصیل طرح کرده بودند. جیلی در رسالۀ اللامع تنها به موجهات «بسیط» شکل چهارم پرداخته و هیچ اشاره‌ای به موجهات «مرکب» نکرده است. شاگرد او، فخر رازی، نیز تنها به موجهات «بسیط» شکل چهارم پرداخته و تنها در جهت نتیجۀ سه اختلاط با استاد مخالفت کرده است. شاگرد فخر رازی، زین‌الدین کشّی (د. ح. 625ق.)، پس از او، موجهات «مرکب» شکل چهارم را نیز بررسی کرده است. پس از این‌که افضل الدین خونجی (د. 646ق.)، به انعکاس سالبۀ جزئیه در برخی موجهات مرکبه پی برد، اثیر الدین ابهری (د. ح. 660ق.) سه ضرب منتج تازه در مختلطات شکل چهارم کشف کرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


[1]  ابهری، اثیرالدین، (1370)، تنزیل الافکار، در منطق و مباحث الفاظ، گردآوری مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران، 137-248.
[2]  پورجوادی، نصرالله (1380ش.)، مجموعه فلسفی مراغه (چاپ عکسی)، مرکز نشر دانشگاهی، تهران. 
[3]  جیلی، مجد‌الدین عبدالرزاق (1380ش.)، «اللامع فی الشکل الرابع»، در: نصرالله پورجوادی، مجموعه فلسفی مراغه (چاپ عکسی)، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، صص 344-365. 
[4]  خونَجی، افضل‌الدین (1389ش.)، کشف الأسرار عن غوامض الأفکار، مقدمه و تحقیق خالد الرویهب، تهران، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران و مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین - آلمان.
[5]  دانش‌پژوه، محمدتقی، (1331ش. «الف»)، «شکل چهارم یا شکل جالینوسی (1)»، مجلۀ مهر، شماره 87، سال 8 ش 2، اردیبهشت 1331، ص 97-101. قابل دانلود از:
[6]   دانش‌پژوه، محمدتقی، (1331ش. «ب»)، «شکل چهارم یا شکل جالینوسی (2)»، مجلۀ مهر، شماره 87، سال 8 ش 3، خرداد 1331، ص 166-169.
[7]  دانش‌پژوه، محمدتقی، (1331ش. «ج»)، «داستان شکل جالینوسی در باختر (3)»، مجلۀ مهر، شماره 87، سال 8 ش 5، مرداد 1331، ص 299-304.
[8]  رازی، فخر‌الدین محمد بن عمر (1381ش.)، منطق الملخّص، تقدیم، تحقیق و تعلیق احدفرامرز قراملکی و آدینه اصغری‌نژاد، تهران، دانشگاه امام صادق.
[9]  نبوی، لطف‌الله، (1376ش.)، «رویکردی تاریخی به شکل چهارم قیاس حملی و شرایط انتاج آن»، مدرس علوم انسانی، ش. 5، ص 102-109.
[10] النکت و الفوائد، نویسنده‌ ناشناس، نسخۀ خطی به شمارۀ 1217، کتابخانۀ فیض الله افندی، استانبول.
[11] فلاحی، اسدالله، (1393)، «شکل چهارم قیاس در تاریخ منطق»، جاویدان خرد، ش 25، پذیرفته و در انتظار چاپ.
[12] همدانی، نجم‌الدین ابوالفتوح احمد بن محمد (ن. ش. 4830)، «مقالة فی الشکل الرابع»، کتابخانۀ ایاصوفیا، استانبول، برگ 185ب-189آ، کتابت 626 ق.، چاپ عکسی در Sabra 1965.
[13] همدانی، نجم‌الدین ابوالفتوح احمد بن محمد، (1393)، «مقالة فی الشکل الرابع»، جاویدان خرد، ش 25، پذیرفته و در انتظار چاپ.
 
[14]    Kneale, W. & Kneale, M. (1978). The Development of Logic, Clarendon Press, Oxford.
[15]  Rescher, Nicholas (1966), Galen and the Syllogism, including an Arabic Text, Edition and Annotated Translation of Ibn al-Şalāh Treatise “On the Fourth Figure of the Categorical Syllogism”, University of Pittsburgh Press.
[16]  Sabra, A. I. (1965), ‘‘A Twelfth-Century Defence of the Fourth Figure of the Syllogism,’’ Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, Vol. 28, pp. 14-28.