تأثیر گناه بر غایت و کارکرد عقل در اندیشۀ غزالی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار دانشگاه شهید بهشتی

چکیده

مسئلۀ بسیار مهم تأثیرات معرفتی گناه که امروزه در حوزۀ معرفت‌شناسی معاصر مجال طرح یافته است می­تواند از جنبه‌های گوناگون بررسی شود. یکی از این جنبه‌ها مربوط به تأثیرات واقعی گناه در عامل کسب معرفت، و دیگری مربوط به ارتباطی است که انسان با خداوند به منزلۀ افاضه‌کنندۀ معرفت دارد. در این مقاله جنبۀ نخست را به روش تحلیلی، آن هم از دید غزالی، دنبال می­کنیم. این تأثیر هم تأثیری بنیادین در غایت و کارکرد عقل است و هم تأثیر در فرآیند و فرآوردۀ کسب معرفت. ما در این‌جا تنها به تأثیر گناه در غایت و کارکرد عقل، در سه حیث تأثیر در غایت وجودی عقل، تأثیر در چگونگی روی‌کردن عقل به حقایق، و تأثیر در احساس و ارادۀ ناظر به درک و دریافت حقیقت می‌پردازیم. تأثیر گناه در فرآیند معرفت و فرآوردۀ آن محل بحث این مقاله نخواهد بود.

کلیدواژه‌ها


[1] پورسینا، زهرا (میترا) (1388). «نظام‌بخشی به کاربردهای گوناگون عقل در نظر غزالی»، پژوهشهای فلسفی-کلامی، سال 11، شماره 41، پاییز، صص 5-44.
[2] ---------- (1386). «گناه در نگاه غزالی»، آینه معرفت، شماره 12، پاییز، صص 155-182.
[3] ---------- (1390). «پیگیری اثرپذیری ساحت عقیدتی از ساحتهای غیرعقیدتی با نظر به شاخصهای فکری غزالی»، پژوهشنامۀ فلسفۀ دین (نامۀ حکمت)، پاییز و زمستان، صص  39-64.
[4] ----------  (1391). «تأثرپذیری ساحت عقیدتی از ساحتهای غیر عقیدتی با نظر به رابطه نفس و بدن از دید غزالی»، اندیشۀ دینی، شماره 44، پاییز، صص 155-186.
[5] ----------  (1391). «تحلیل مبانی نظریۀ حسن و قبح شرعی غزالی»، فلسفه و کلام اسلامی (مقالات و بررسیها)، دوره 45، شماره 1، بهار و تابستان، صص 27-56.
[6] دنیا، سلیمان (1367 ق/ 1947 م). الحقیقه فی نظر الغزالی، دار احیاء الکتب العربیه، عیسی البابی الحلبی و شرکائه.
[7] غزالی، ابوحامد محمد (1406 ق/ 1986 م).  احیاء علوم الدین ، ربع اول و سوم و چهارم، بیروت، دارالفکر، دارالکتب العلمیه.
[8] ---------- (1424 ق/ 2003 م). الاربعین فی اصول الدین فی العقائد و اسرار العبادات و الاخلاق، تصحیح عبدالله عبدالحمید عروانی، مراجعة الدکتور محمد بشیر الشقفه، دمشق، دارالقلم.
[9] ---------- (1416 ق/ 1996 م). إلجام العوام عن علم الکلام،در: مجموعه رسائل الامام الغزالی، بیروت، دارالفکر.
[10] ---------- (1416 ق /1996 م). القسطاس المستقیم، در: مجموعه رسائل الامام الغزالی، بیروت، دارالفکر.
[11] ---------- (1383). کیمیای سعادت، جلد اول و دوم، به کوشش حسین خدیو جم، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ یازدهم.
[12] ---------- (؟). المستصفی فی علم الاصول، الجزء الاول: المقدمات المنطقیه الاحکام، دراسه و تحقیق: الدکتور حمزه بن زهیر حافظ، مدینه منوره.
[13] ---------- (1407ق /1986م). مشکوة الانوار و مصفاة الاسرار، شرح و دراسة و تحقیق الشیخ عبدالعزیز عزالدین السیروان، بیروت، عالم الکتب.
[14] ---------- (1975م). معارج القدس فی مدارج معرفة النفس، بیروت، دار الآفاق الجدیدة.
[15] ---------- (1964م). میزان‌العمل، تحقیق و مقدمۀ دکتر سلیمان دنیا، مصر، دارالمعارف.
[16] Abrahamov, Binyamin )1993(. “Al-Ghazali’s Supreme Way to know God”, Studia Islamica, , LXXVII, Paris: 141-168.
[17] Craig, Edward (ed.) (1998). Routledge Encyclopedia of Philosophy, v.s 3, 5, 8 & 9,  Routledge,  London. 
[18] Othman, Ali Issa (1960). The Concept of man in Islam, in the Writings of al-Ghazali, Cairo.
[19] Westphal, Merold (1990). “Taking St. Paul Seriously: Sin as an Epistemological Category”, in Christian Philosophy, ed. By Thomas P. Flint (Notre Dame, Ind: University of Notre Dame Press, pp. 200-226.