نظریۀ «وحدت ‌شخصی وجود» در اندیشۀ ابوالحسن ‌طباطبایی (جلوه) و آقاعلی‌ مدرس طهرانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حکمت متعالیه دانشگاه اصفهان

2 استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان

3 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان

چکیده

وحدت ‌شخصی وجود یکی از مهم‌ترین باورهای عرفانی است که چالش‌های فراوانی را در عرصۀ تفکر فلسفی موجب شده و مورد نقض و ابرام‌هایی از سوی فلاسفه قرار گرفته است. آقاعلی‌ مدرس طهرانی و ابوالحسن جلوه از جمله فلاسفه‌ای هستند که هردو، وحدت‌ شخصی عرفا را نقد و دلایلی بر ردّ آن ‌اقامه کرده‌اند. آقاعلی ‌مدرس به دلیل نگاه تشکیکی به وجود و با همین مبنا، نظریۀ وحدت ‌شخصی وجود را به چالش کشیده است؛ در حالی که اختلاف مبنایی بین حکیم و فیلسوف اغماض‌ناپذیر است. مرحوم جلوه نیز به همین دلیل و با خلط بعضی از اصطلاحات فلسفی و عرفانی، به نقد نظریۀ عرفاء پرداخته است. در‌ حقیقت هیچ‌یک از دو فیلسوف نتوانسته‌اند خود را در جایگاه یک عارف قرار دهند و به تقریر این نظریه بپردازند. در این ‌مقاله پس از تحلیل و مقایسه آرای این‌ دو دانشمند، این‌ نتیجه به‌‌دست ‌آمده است که آقاعلی ‌مدرس چون معنای خاصی از اصالت‌ وجود را پذیرفته و آن ‌معنا این ‌است که تنها وجود است که تحقق ‌بالذات دارد، اما ماهیت هم به‌تبع وجود در خارج تحققی بالتبع دارد، و جلوه از آنجایی‌ که اصالت ماهوی بوده است، وحدت‌ شخصی وجود را رد کرده‌اند. همچنین معلوم شده است که تفاوت روش‌شناسی این ‌دو فیلسوف، در نوع استخراج مطالب و طرح منابع مختلف است؛ به این‌ معنا که نوعی کثرت منابع و ارجاعات متعدد به عرفا و فلاسفه، در رسائل جلوه به‌ چشم می‌خورد؛ در حالی ‌که آقاعلی ‌مدرس با نگرشی صدرایی به دسته‌بندی و جمع مطالب پرداخته و مباحث در آثار ایشان از نظم منطقی خاصی برخوردار است.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


]1[. آشتیانی، سید جلال‌الدین‌ (1370). شرح مقدمه قیصری بر فصوص ‌الحکم، تهران، امیرکبیر.
]2[. ابن ترکه، صائن‌الدین علی بن محمد (1360). تمهید ‌القواعد، مقدمه و تصحیح جلال‌الدین آشتیانی، تهران، حکمت و فلسفه ایران.
]3[. ابن‌عربی، محی‌الدین (1420ق).  الفتوحات المکیه، ضبطه و صحه فهارسه احمد شمس الدین، بیروت، دار الکتب العلمیه.
]4[. جامی، نورالدین عبدالرحمن (1358). الدره الفاخره،‌ تهران، مؤسسه مطالعات اسلامی.
]5[. ــــــــــــــــــــــــــــ (1370). نفحات الانس من حضرات القدس، تصحیح محمود عابدی، تهران، اطلاعات.
]6[. جوادی آملی، عبدالله (1375). رحیق مختوم، تنظیم و تدوین حمید پارسانیا، قم، اسراء.
]7[. ـــــــــــــــــــــ (1368). شرح حکمت‌متعالیه، قم، الزهراء.
]8[. ـــــــــــــــــــــ (1387). عین نضاخ (تحریر تمهید ‌القواعد)، به تحقیق حمید پارسانیا، قم، اسراء.
]9[. سبزواری، ملاهادی (1380). شرح منظومه، تصحیح و تعلیق حسن حسن‌زاده آملی، تهران، ناب.
]10[. صدرالدین شیرازی (ملاصدرا)، محمد بن ابراهیم (1981م)، الحکمه‌المتعالیه ‌فی ‌الاسفار الاربعه، بیروت، دار‌ احیاء‌ التراث‌ العربی.
]11[. طباطبایی (جلوه)، ابوالحسن (1385). مجموعه آثار حکیم جلوه، مقدمه و تصحیح حسن رضازاده، تهران، حکمت.
]12[. ـــــــــــــــــــــــــــــ (1375). حواشی بر شرح فصوص ‌الحکم قیصری در ضمن همین کتاب، به کوشش جلال‌الدین آشتیانی، تهران، علمی‌ و فرهنگی.
]13[. طباطبایی، محمدحسین (؟). نهایه ‌الحکمه، تصحیح غلامرضا فیاضی، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره).
]14[. قمشه‌ای، آقامحمدرضا (1360). حواشی تمهید ‌القواعد در ضمن همین‌ کتاب، با مقدمه و تصحیح جلال ‌الدین آشتیانی، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
]15[. قیصری، داوود (1375). شرح فصوص ‌الحکم، تصحیح و تحقیق جلال ‌الدین آشتیانی، تهران، علمی و فرهنگی.
]16[. مدرس طهرانی، آقاعلی (1376). بدایع ‌الحکم، تصحیح محمد جواد ساروی و رسول فتحی مجد، تبریز، دانشگاه تبریز. 
]17[. ــــــــــــــــــــــ (1378). مجموعه مصنفات حکیم مؤسس آقاعلی‌ مدرس طهرانی، تصحیح محسن کدیور، تهران، اطلاعات.
]18[. مطهری، مرتضی (1369). شرح مبسوط منظومه، تهران، حکمت.
]19[. نوری، علی (1981م). تعلیقه بر الحکمه ‌المتعالیه فی ‌الاسفا‌ر الاربعه، بیروت، دار‌ احیاء ‌التراث ‌العربی.