فلسفه و کلام اسلامی

فلسفه و کلام اسلامی

آیا «فلسفۀ اسلامی» ترکیبی اتحادی‌ست؟ بازخوانی چیستی فلسفه اسلامی، از مناقشۀ فلسفۀ مسیحی تا تفسیر هانری کُربن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه مطالعات علم و فناوری، دانشکدۀ مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه امیرکبیر، تهران، ایران
10.22059/jitp.2026.413578.523726
چکیده
چیستی اسلامی بودن «فلسفۀ اسلامی»، پرسشی جدید در پژوهش‌های چند دهۀ اخیر نیست؛ بااین‌حال غالب آنها یا آرای گوناگون را به‌صورت پراکنده کنار هم نهاده‌اند و یا منحصر در بررسی دیدگاهی خاص هستند. مهم‌تر آنکه، به خاستگاه جدید این پرسش در مناقشۀ «فلسفۀ مسیحی» و به جایگاه آن در مسئله‌ای کلان‌تر، یعنی امکان اتصاف «درونیِ» فلسفه به وصفی دینی، توجه نشده است. مسئلۀ اصلی این جستار، امکان و چگونگی «درونی» شدن وصف اسلامی برای فلسفه اسلامی است، اینکه چگونه «فلسفه اسلامی» می‌تواند ترکیبی اتحادی و نه انضمامی باشد و این وصف، نه همچون عرَض بلکه درون معنای فلسفه جای‌ گیرد؟ اما برای پاسخی درخور، نخست باید به خاستگاه مناقشه، یعنی مناقشۀ فلسفۀ مسیحی بازگشت؛ مناقشه‌ای که حداقل چهار پاسخ را پس از خود متولد ساخت. با تکیه بر این چهارگانه، می‌توان به شکلی روشن‌تر پاسخ‌های داده‌شده به چیستیِ فلسفۀ اسلامی واکاوی گردد. نقطه اوج این چهارگانه، دفاع از این تز است که اسلامی بودن نه با تکیه بر گزاره‌های دینی و یا زیست فیلسوف در تمدن اسلامی؛ بلکه در دگردیسی درونی مفاهیم و مسائل فلسفی در افق وحی، ممکن و درونی می‌گردد. در این مسیر، هانری کربن و تلقی او از فلسفه اسلامی به‌مثابه فلسفۀ نبوی، اهمیتی ویژه دارد. نزد وی، وصف اسلامی نه وصفی بیرونی یا پروژه‌ای برای دینی‌سازی فلسفه، بلکه نشانۀ فرایندی تاریخی و وجودی است که از درون، فلسفه جدیدی را در اسلام متولد ساخته است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Is ‘Islamic Philosophy’ a Unitive Synthesis? Re-evaluating the Nature of Islamic Philosophy From the ‘Christian Philosophy’ Controversy to Henry Corbin’s Interpretation

نویسنده English

mohammad hossein vafaiyan
Assistant Professor, Department of Science and Technology Studies, Faculty of Management, Science and Technology, Amirkabir University of Technology, Tehran, Iran.
چکیده English

The question of what constitutes “Islamic” in “Islamic philosophy” has remained a persistent subject of inquiry in contemporary scholarship. Much of the existing literature, however, either juxtaposes competing positions without integrating them into a systematic framework or restricts itself to the examination of a single perspective. More importantly, insufficient attention has been paid to the modern provenance of this question within the debate over “Christian philosophy,” and to its place within a broader philosophical problem: whether philosophy can bear a religious qualification in an intrinsic, rather than merely extrinsic, sense. The central problem of this study is, therefore, to determine if—and in what sense—the term “Islamic” functions as an intrinsic qualification. How can “Islamic philosophy” constitute an essential, rather than merely additive, unity, such that the adjective “Islamic” is not an accidental attribute but enters into the very formation of the philosophical project? To address this, the article first returns to the modern source of the controversy—the debate over Christian philosophy—from which at least four major responses can be distinguished. This fourfold framework serves as a conceptual lens for examining the principal accounts of the Islamic character of philosophy. The inquiry culminates in the thesis that the Islamic identity of philosophy is grounded neither simply in the assimilation of religious propositions nor merely in the philosopher’s location within Islamic civilization. Rather, it becomes intrinsic to philosophy through the transformation of philosophical concepts and problems within the horizon opened by revelation. Henry Corbin’s interpretation of Islamic philosophy as “prophetic philosophy” is of particular significance in this respect. For Corbin, the qualification “Islamic” is neither an external designation nor the result of a deliberate project to Islamize a philosophy that is otherwise independently constituted. Instead, it designates a historical and existential process through which philosophy itself acquired a new configuration within the Islamic context.

کلیدواژه‌ها English

philosophy and religion
Islamic philosophy
Christian philosophy
Henry Corbin
ابوریان، محمدعلی (1385). چون چراهای فلسفه اسلامی (ترجمه محمدحسن معصومی). نقد و نظر. 11 (41-42)، 186-203.
اکبریان، رضا (1388). فلسفه اسلامی امکان و وقوع آن. روش‌شناسی علوم انسانی. 15 (58)، 89-110.
حکمت، نصرالله (1400). درآمدی به تاریخ فلسفه اسلامی. تهران: الهام.
خدابخشیان، حمید (1390). واکاوی نسبت میان اسلام و فلسفه اسلامی. معارف عقلی. 1 (18)، 125-160.
خسروپناه، عبدالحسین (1384). هویت فلسفه اسلامی. قبسات. 10 (35)، 97-116.
داوری اردکانی، رضا (1390). ما و تاریخ فلسفه اسلامی. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
دوستدار، آرامش (2002). ملاحظات فلسفی در دین و علم. پاریس: انتشارات خاوران.
رحمتی، انشالله (1396). هرمنوتیک (تأویل) به‌عنوان پیوندگاه معنوی؛ هویت ایرانی برطبق دیدگاه هانری کربن. عرفان اسلامی. 14 (53)، 123-143.
سلیمانی، فاطمه (1386). تاملی درباب اصالت فلسفه اسلامی. حکمت سینوی. 11 (38)، 88-107.
ژیلسون، اتین (1366). روح فلسفه قرون وسطی. تهران: نشر علمی و فرهنگی.
سیدان، سیدجعفر (1385). فلسفه اسلامی، هستی و چیستی. نقد و نظر. 1 (41و42)، 32-61.
شفق، نجیب الله، فنایی اشکوری، محمد (1392). ماهیت تاریخی امکان و تحقق فلسفه اسلامی. حکمت معاصر. 4 (2)، 101 تا 123.
عابدی شاهرودی، علی (1364). اصالت فلسفه اسلامی. کیهان اندیشه. 1 (1)، 36-51؛ 1 (3)، 33-44.
علیپور، ابراهیم (1389). درآمدی بر چیستی فلسفه اسلامی. قم: پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
فلاطوری، جواد (1394). دگرگونی بنیادین فلسفه یونان در برخورد با شیوه اندیشه اسلامی. تهران: موسسه حکمت و فلسفه.
کربن، هانری (1396الف). تاریخ فلسفه اسلامی (ترجمه جواد طباطبایی)، تهران: نشر مینوی خرد.
_____ (1396ب). فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی (ترجمه جواد طباطبایی)، تهران: نشر مینوی خرد.
_____ (1400). ابن سینا و تمثیل عرفانی (ترجمه انشالله رحمتی). تهران: نشر سوفیا.
_____ (1395). ارض ملکوت: کالبد رستاخیزی انسان از ایران مزدایی تا ایران شیعی (ترجمه انشالله رحمتی). تهران: نشر سوفیا.
_____ (1390). اسلام در سرزمین ایران (ترجمه رضا کوهکن). تهران: نشر موسسه حکمت و فلسفه ایران.
_____ (1384). تخیل خلاق در عرفان ابن عربی (ترجمه انشالله رحمتی). تهران: نشر جامی.
لیمن، اولیور (1389). مقدمه. در سیدحسین نصر و اولیور لیمن (ویراستاران)، تاریخ فلسفۀ اسلامی (ج. 1). تهران: حکمت.
مظاهری، زهرا، علوی، سیدمحمدکاظم (1399). فلسفه اسلامی از امتناع تا ضرورت، تحلیل نظرات موافقان و مخالفان، حکمت معاصر. 11 (1)، 209-232.
ملکیان، مصطفی (1385). فلسفه اسلامی، هستی و چیستی. نقد و نظر. 1 (41و42)، 118-167.
ناصری، ذوالفقار (1390). درآمدی بر چیستی فلسفه اسلامی. نقد و نظر. 1 (90)، 212-215.
نصر، سیدحسین (1382). قرآن و حدیث، منبع و منشاله الهام فلسفه اسلامی. پژوهشنامه متین، 1 (18)، 17-34.
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
شهریور 1405
صفحه 277-302