فلسفه و کلام اسلامی

فلسفه و کلام اسلامی

مسیرو میانبُر: تحلیل شبکه ی استعاری "ادراک" با نگاهی به ابیات یازدهم و هجدهم قصیده ی عینیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران
2 استاد، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران
3 استاد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران
10.22059/jitp.2026.407782.523682
چکیده
قصیدۀ عینیۀ منسوب به ابن‌سینا در سنت تفسیری غالباً بر پایۀ خوانشی هستی‌شناختی و با تأکید بر نزول نفس تفسیر شده است. پژوهش حاضر با هدف ارائۀ خوانشی معرفت‌شناختی از این اثر، نقش زبان استعاری قصیده را در بازنمایی فرایند ادراک در دستگاه فکری ابن‌سینا بررسی می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایۀ نظریۀ استعاره‌های مفهومی و طرح‌واره‌های تصویری انجام شده است. داده‌های پژوهش از متن قصیده و مباحث معرفت‌شناختی ابن‌سینا گردآوری و با تمرکز بر ابیات یازدهم و هجدهم تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ساختار مفهومی قصیده بر کلان‌استعارۀ «ادراک، حرکت است» استوار است. این استعاره در قالب دو طرح‌وارۀ «مسیر» و «میان‌بُر» سازمان می‌یابد که به‌ترتیب فرایند تفکر تدریجی و ادراک دفعی (حدس) را بازنمایی می‌کنند. همچنین استعاره‌های محوری قصیده با مراتب ادراک در فلسفۀ ابن‌سینا سازگارند و تحول نفس را از «چشم محجوب» به «چشم سالم» و سپس «چشم ناظر» بازنمایی می‌کنند. بر این اساس، تحلیل حاضر نشان می‌دهد که ساختار استعاری قصیدۀ عینیه بازنماییِ منسجمی از فرایند ادراک در فلسفۀ ابن‌سینا فراهم می‌آورد و از خوانشی معرفت‌شناختی از این اثر پشتیبانی می‌کند.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Path and Shortcut A Metaphorical Network Analysis of “Perception” in Avicenna’s Al-Qasida al-Ayniyyah

نویسندگان English

asma esaghinasab 1
Abdollah Salavati 2
Aynollah Khademi 3
1 PhD Student, Department of Islamic Philosophy and Theology, School of Humanities, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Theology and Islamic Studies, School of Humanities, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran.
3 Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, School of Humanities, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran
چکیده English

TheʿAyniyyah poem attributed to Avicenna has traditionally been interpreted within an ontological framework, emphasizing the soul’s descent. This study offers an epistemological reading by examining the role of its metaphorical language in representing the cognitive process in Avicenna’s philosophy. Adopting a descriptive-analytical approach grounded in Conceptual Metaphor Theory and Image Schema Theory, the study analyzes the poem alongside Avicenna’s epistemological writings, specifically focusing on verses eleven and eighteen. The findings indicate that the poem’s conceptual structure is organized around the overarching metaphor “Cognition is motion” This metaphor is elaborated through the image schemas of “path” and “shortcut”, representing discursive reasoning and immediate cognition (ḥads), respectively. The analysis demonstrates that the poem’s central metaphors are consistent with the hierarchy of cognition in Avicenna’s philosophy, depicting the soul’s epistemic transformation from the “veiled eye” to the “seeing eye.” Consequently, the poem provides a coherent representation of the cognitive process in Avicenna’s philosophy.

کلیدواژه‌ها English

Ibn Sina
Al-Qasida al-Ayniyyah
conceptual metaphor
image schema
epistemology
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (1978م). الانصاف. کویت: وکالة المطبوعات.
ــــــــــ (1371). المباحثات. قم: بیدار.
ــــــــــ (1379ق). النجاة. تهران: دانشگاه تهران.
ــــــــــ (1381). الاشارات و التنبیهات. قم: بوستان کتاب.
ــــــــــ (1404ق). التعلیقات. قم: مکتب الاعلام الاسلامی (مرکز نشر).
ــــــــــ (1405ق). الشفاء (الطبیعیات). قم: کتابخانۀ عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی.
ــــــــــ (2007م). احوال النفس. پاریس:‌دار بیبلیون.
ــــــــــ (بی‌تا). رسائل ابن‌سینا (رسالۀ الکشف عن ماهیة الصلاة). قم: بیدار.
ــــــــــ (بی‌تا). رسائل ابن‌سینا. قم: بیدار.
خادم‌زاده، وحید (1395). استعارۀ وجود به‌مثابۀ نور در فلسفۀ ملاصدرا. فلسفه و کلام اسلامی، 19-34. https://doi.org/10. 22059/jitp. 2016. 58350 
خادم‌زاده، وحید و کنعانی، فاطمه (1401). استعارۀ مفهومی «دانستن به‌مثابۀ دیدن» در نظام فلسفی ملاصدرا. حکمت معاصر، 1 (34)، 29-61. https://10.0.119.1/cw.2022.40073.1874
خلیف، فتح‌الله (1974م). ابن‌سینا و مذهبه فی النفس. بیروت: جامعة بیروت العربیة.
رئوفی‌مهر، محمد (1403). ترجمه و شرح قصیدۀ عینیه ابن‌سینا. قم: نور اشراق.
طاهری، اسحاق (1393). نفس و قوای آن از دیدگاه ارسطو، ابن‌سینا و صدرالمتألهین. قم: بوستان کتاب.
مبارکی، فاطمه؛ علوی، سید محمدکاظم و ارشادی‌نیا، محمدرضا (1402). استعارۀ مفهومی ادراک به‌مثابۀ حرکت در معرفت‌شناسی ابن‌سینا. دوفصلنامۀ شناخت، 16 (2)، 199-216. https://10.0.188.180/kj.2024.233949.1209
ــــــــــ (1403). استعاره‌های مفهومی انسان‌انگارانۀ نفس در آثار ابن‌سینا. نشریۀ آیینۀ معرفت، 4 (81)، 80-100. https://10.0.188.180/jipt.2024.237006.1560
ــــــــــ (1403). واکاوی هستی‌شناسی ابن‌سینا از منظر نظریۀ استعارۀ مفهومی معاصر. دوفصلنامۀ پژوهش‌های هستی‌شناختی، 14 (27)، 217-250. https://10.0.86.45/orj.2025.2385
شکوفه‌تقی (1382). دو بال خرد. تهران: [ناشر].
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
شهریور 1405
صفحه 179-200