فلسفه و کلام اسلامی

فلسفه و کلام اسلامی

تحلیل برهانی کارکردهای قاعده لطف در مهندسی نظام کلامی شیخ مفید؛ از ضرورت هدایت تا تبیین غیبت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
2 دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران.
3 دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران
10.22059/jitp.2026.411738.523714
چکیده
قاعدۀ لطف از بنیادی‌ترین قواعد در الهیات عدلیه است که نقش تعیین‌کننده‌ای در تبیین نسبت حکمت الهی با نظام تکلیف ایفا می‌کند. مسئلۀ اصلی این پژوهش، واکاویِ کارکردِ برهانیِ این قاعده در مهندسی کلامی شیخ مفید به عنوان بنیان‌گذار مکتب بغداد است؛ جایی که لطف از یک اصل توصیفی به یک «ابزار استدلال عقلانی» ارتقا می‌یابد. این تحقیق با روش «تحلیل محتوای استنباطی» و با تکیه بر آثار اصیل شیخ مفید (نظیر اوائل المقالات و النکت الاعتقادیه)، به دنبال تبیین این مسئله است که چگونه مفید از قاعده لطف برای حل بن‌بست‌های معرفت‌شناختی در ابواب نبوت، امامت و جزا بهره جسته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شیخ مفید با تغییرِ مبنایِ وجوبِ لطف از «عدلِ الزامی» به «جود و حکمتِ باری‌تعالی»، توانست پارادوکس میان اختیار انسان و غرضِ خلقت را حل کند. در منظومه فکری او، نبوت به مثابه‌ی «لطفِ متمم» برای قصور ذاتی عقل، و امامت به عنوان «لطفِ صیانتی» برای بقای شریعت تبیین می‌گردد. همچنین، ابتکارِ ویژه مفید در تبیینِ «غیبت امام» ذیل این قاعده، نشان‌دهنده‌ی پویاییِ برهانیِ لطف در مواجهه با چالش‌های تاریخی است. نتیجه‌گیری تحقیق حاکی از آن است که قاعده لطف در کلام مفید، «دالّ مرکزی» و روحِ جاری در نظام‌واره‌ی امامیه است که توانسته است عقلانیتِ کلامی را با ضرورت‌های هدایتی پیوند زده و شالوده‌ای منسجم برای کلام شیعی در قرون بعدی فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Demonstrative Analysis of the Functions of the Principle of Divine Grace (al-Luṭf) in the Theological Engineering of Shaykh al-Mufīd From the Necessity of Guidance to the Rationalization of the Occultation

نویسندگان English

soheil soheili 1
Ghorbanali Karimzadeh Qaramaleki 2
Naser Forouhi 3
1 PhD Student, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Science, University of Tabriz, Tabriz, Iran
2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Science, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
3 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Science, University of Tabriz, Tabriz, Iran.
چکیده English

The principle of grace (al-Luṭf) is one of the most fundamental principles in the theology of divine justice (al-ʿAdl), playing a decisive role in explaining the relationship between divine wisdom and the system of religious obligation (al-taklīf). The central focus of this research is to analyze the demonstrative function of this principle within the theological framework of Shaykh al-Mufīd, the founder of the Baghdad School, wherein grace is elevated from a mere descriptive principle to a "rational demonstrative tool." Employing the method of inferential content analysis and drawing upon Shaykh al-Mufīd’s foundational works—such as Awāʾil al-Maqālāt wa al-Nukat al-Iʿtiqādiyyah—this study demonstrates how al-Mufīd utilized the principle of grace to resolve epistemological impasses in the treatises on prophethood (al-nubuwwah), imamate (al-imāmah), and divine retribution. The findings reveal that Shaykh al-Mufīd resolved the paradox between human free will and the purpose of creation by shifting the obligation of grace from "obligatory justice" to "the necessity of the Almighty’s existence and wisdom." Within his intellectual framework, prophethood is conceptualized as a "supplementary grace" addressing the inherent limitations of reason, while the Imamate functions as a "protective grace" ensuring the continuity and preservation of the Sacred Law (al-Sharīʿah). Furthermore, al-Mufīd’s innovative explanation of the Occultation (al-Ghaybah) of the Imam under this principle highlights the evidentiary dynamism of grace when confronted with historical challenges. Ultimately, the study concludes that the principle of grace in al-Mufīd’s theology serves as the "central signifier" animating the Imāmī system, bridging theological rationality with the necessities of guidance to construct a coherent foundation for subsequent Shiʿi theology.

کلیدواژه‌ها English

Shaykh al-Mufīd
Principle of Grace (al-Luṭf)
Prophethood (al-Nubuwwah)
Imamate (al-Imāmah)
Divine Justice (al-ʿAdl)
ابن‌نوبخت، ابواسحاق (1413ق). الیاقوت فی علم الکلام. تحقیق علی‌اکبر ضیائی. قم: کتابخانه آیت‌الله مرعشی.
اشعری، ابوالحسن (1400ق). مقالات الإسلامیین و اختلاف المصلین. تحقیق هلموت ریتر. ویسبادن: فرانس اشتاینر.
بیدهندی، محمد؛ محمدپور، سکینه (1390). تحلیلی تطبیقی از قاعده لطف در دیدگاه متکلمان اسلامی. الهیات تطبیقی، 2 (6)، 19-34.
پاکتچی، احمد (1384). دائرةالمعارف بزرگ اسلامی؛ مدخل شیخ مفید. زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
حلی، حسن بن یوسف (1382). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. ترجمه و تحقیق جعفر سبحانی. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
خداوند، علینقی؛ غلامی، اصغر (1395). جستجوی مفهوم امامت در حدود وسطای ادله قاعده لطف. پژوهش‌های اعتقادی کلامی، 6 (22)، 109-124.
ربانی گلپایگانی، علی (1381). القواعد الکلامیة. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
سبحانی، جعفر (1428ق). محاضرات فی الإلهیات. تلخیص علی ربانی گلپایگانی. قم: مؤسسه امام صادق (ع).
شریف‌المرتضی، علی بن حسین (1405ق). رسائل الشریف المرتضی. تحقیق سید احمد حسینی. قم: دارالقرآن الکریم.
شریف‌المرتضی، علی بن حسین (1411ق). الذخیرة فی علم الکلام. تحقیق سید احمد حسینی. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
صدوق، محمد بن علی (1413ق). الاعتقادات. تحقیق عصام عبدالسید. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
طوسی، محمد بن حسن (1406ق). الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد. تهران: انتشارات کتابخانه جامع چهلستون.
قاضی عبدالجبار بن احمد (1962م). المغنی فی أبواب التوحید و العدل. تحقیق ابراهیم مدکور. قاهره: الدار المصریة للتألیف و الترجمه.
کلانتری، ابراهیم (1395). امکان یا عدم امکان تسری قاعده لطف به موضوع ولایت فقیه در عصر غیبت. قبسات، 21 (81)، 5-27.
مدّرسی طباطبایی، حسین (1386). مکتب در فرآیند تکامل. ترجمه هاشم ایزدپناه. تهران: انتشارات کویر.
مفید، محمد بن محمد (1372). تصحیح اعتقادات الإمامیة. تحقیق حسین درگاهی. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
ــــــــــ (1413ق). الفصول العشرة فی الغیبة. تحقیق فارس حسّون. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
ــــــــــ (1413ق). النکت الاعتقادیة. تحقیق رضا مختاری. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
ــــــــــ (1414ق). الإرشاد فی معرفة حجج الله علی العباد. تحقیق مؤسسه آل البیت (ع). قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
ــــــــــ (1414ق). اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. تحقیق ابراهیم انصاری زنجانی. قم: کنگره جهانی شیخ مفید.
مک‌درموت، مارتین (1372). اندیشه‌های کلامی شیخ مفید. ترجمه احمد آرام. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
ملایری، موسی (1394). مفهوم‌سازی جدید از قاعده لطف و وجوب آن در آثار آیت‌الله سبحانی. تحقیقات کلامی، 3 (8)، 107-126.
نصرتیان اهور، مهدی (1403). تحلیل گسترۀ قاعدۀ لطف در اندیشۀ اصولیون. نقد و نظر، 29 (3)، 65-87.
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
شهریور 1405
صفحه 157-175