فلسفه و کلام اسلامی

فلسفه و کلام اسلامی

شبکۀ معرفتی شاگردان حاج ملاهادی سبزواری و نقش آن در تکوین و توسعۀ علوم عقلی در حوزه‌های علمی‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه حکمت و معنویت، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد، ایران.
10.22059/jitp.2026.408253.523686
چکیده
این پژوهش با رویکردی تاریخی–تحلیلی به بررسی نقش شاگردان حاج ملّاهادی سبزواری در گسترش و تداوم علوم عقلی، به‌ویژه فلسفۀ اسلامی، در حوزه‌های علمی دوره قاجار می‌پردازد. پرسش اصلی آن است که چگونه حلقه شاگردان حکیم سبزواری توانست شبکه‌ای پویا از انتقال معرفت پدید آورد و در شکل‌گیری و پایداری حوزه‌های علمی ایران و برخی مراکز علمی فرامرزی مؤثر شود. داده‌های تحقیق بر پایه منابع تاریخی و کتابخانه‌ای گردآوری شده و پیوندهای علمی شاگردان از منظر جغرافیایی و فکری مطالعه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مدرسه سبزوار پس از درگذشت مؤسس خود، در قالب شبکه‌ای زنده از شاگردان و شاگردانِ شاگردان تداوم یافت که از طریق مهاجرت علمی، تدریس، تألیف آثار و تربیت نسل‌های بعدی، به انتقال و بازتولید دانش‌هایی چون منطق، فلسفه، ریاضیات قدیم، هیئت و برخی شاخه‌های علوم نقلی- عقلی در شهرهایی چون تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، سمنان، قوچان و نجف کمک کرد. حوزۀ فلسفی حکیم سبزواری نمونه‌ای از «انتقال غیرمتمرکز علم» در سنت علوم اسلامی به شمار می‌آید و نشان می‌دهد که دوام یک مکتب علمی، بیش از آنکه به نهادهای رسمی وابسته باشد، به پویایی حلقه‌های انسانی و آموزشی متکی است.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Epistemic Network of the Disciples of Ḥājj Mullā Hādī Sabzawārī and Its Role in the Formation and Development of Intellectual Sciences in Islamic Seminaries

نویسنده English

mohammad mahdi kamali
Assistant Professor, Department of Wisdom and Spirituality, Islamic Research Foundation, Mashhad, Iran
چکیده English

This study employs a historical-analytical framework to investigate the role of Hajj Mulla Hadi Sabzevari’s disciples in transmitting and sustaining the rational sciences (al-ʿulūm al-ʿaqliyya), particularly Islamic philosophy, within the intellectual milieus of the Qajar era. Central to this inquiry is how Sabzevari’s circle functioned as a dynamic epistemic network, facilitating the development and enduring legacy of scholarly disciplines across Iran and key transregional intellectual hubs. Utilizing a network-oriented methodology anchored in historical and documentary evidence, this research maps the geographical and intellectual trajectories of Sabzevari’s students. The findings demonstrate that, following Sabzevari’s passing, the “Sabzevar School” persisted not as a static institution, but as a living, self-sustaining network of successive generations. Through scholarly migration, pedagogical efforts, prolific authorship, and the mentorship of new scholars, this network effectively facilitated the transmission and reproduction of disciplines—including logic, philosophy, traditional mathematics, and astronomy—across major cities such as Tehran, Mashhad, Isfahan, Shiraz, Semnan, Quchan, and Najaf. This phenomenon exemplifies a “decentralized transmission of knowledge” within the Islamic intellectual tradition, revealing that the longevity of a scholarly school often relies less on formal institutions than on the vitality of interpersonal educational networks.

کلیدواژه‌ها English

Ḥājj Mullā Hādī Sabzawārī, knowledge network, Sabzevari&rsquo
s disciples, transmission of knowledge, rational sciences, Sabzevar School
آشتیانی، سید جلال‌الدین (1364). در مکتب استاد سید جلال‌الدین آشتیانی پیرامون تفکر عقلی و فلسفی در اسلام. کیهان اندیشه، 1 (1)، 45-60.
_____ (1342). شرح مشاعر ملا محمد جعفر لنگرودی. مشهد: زوار.
_____ (1372). شخصیت حکیم عارف «اسرار»، کیهان فرهنگی، (96): 5-11.
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن (1430). طبقات أعلام الشیعة (13و20)، بیروت:‌دار إحیاء التراث العربی.
اعتمادالسلطنه، محمدحسن (1355). المأثر و الآثار. چاپ سنگی: کتابخانه سنائی.
افشار، ایرج (1380). چهل سال تاریخ ایران: در دوره پادشاهی ناصرالدین شاه (2). اساطیر.
_____ (1340). «شرح احوال و فهرست آثار بدیع الزمان فروزانفر»، مجله راهنمای کتاب، سال چهارم، شماره هفتم.
الهی، امیر سعید (1393). اسناد و فرمان‌های تاریخی دودمـان الهی. قم: مجمع ذخائر اسلامی.
الهی، صدرالدین (1371). دست بر سینه. روزگار نو.
الهی قدسی، محمود (1386). دیوان قدسی. به کوشش محمد ترابیان فردوسی. سلوک جوان.
امین، سید علینقی (1356). «حاج میرزا حسین علوی سبزواری». وحید. نیمه اول مرداد. (213): 30-33.
امین، محسن (1403). أعیان الشیعة (2و20). بیروت:‌دار التعارف للمطبوعات.
ایزوتسو، توشی هیکو (1359). بنیاد حکمت سبزواری یا تحلیلی تازه از فلسفه حاج ملا هادی سبزواری. تهران: موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل شعبه تهران با همکاری دانشگاه تهران.
باقی، عبدالعلی (1370). مدرّس مجاهدی شکست ناپذیر. تهران: نشر تفکر.
بامداد، مهدی (1378). شرح حال رجال نامی ایران (6). مشهد: زوّار.
براون، ادوارد گرانویل (1381). یک‌سال در میان ایرانیان. ترجمه مانی صالحی علامه. تهران: ماه ریز.
برزگر خالقی، محمدرضا (1379). «وثوق الحکما و مهمترین اثر او». مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، پاییز: 163-170.
برقعی، محمدباقر (1386). سخنوران نامی معاصر ایران (11). قم: خرّم.
بیهقی، محمود (1376). سبزوار شهر دانشوران بیدار (2). سبزوار: دانشگاه آزاد اسلامی.
جمشیدی، حسن (1390). شخصیت فلسفی آخوند خراسانی و بازتاب فلسفه در کفایه الاصول. مجله حوزه، 28 (162)، دی ماه، 65-95.
جعفریان، رسول (1400). «نسخه خوانی: شرح حال خودنوشت عبدالعلی معتمد الدوله در تذکره صدر اعظمی». آینه پژوهش. مرداد و شهریور، سال سی و دوم (3): 91-118.
جلالی، نادره (1398). زندگی نامه و خدمات علمی و فرهنگی دکتر غلامرضا اعوانی. انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
جلالی، غلامرضا و دیگران (1386). مشاهیر مدفون در حرم رضوی (1). چاپ دوم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
حائری، علی (1386). روز شمار شمسی (1). تهیه‌کننده مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما. قم: دفتر عقل.
حسینی اشکوری، احمد (1393). المفصل فی تراجم الاعلام (1). قم: مجمع ذخائر اسلامی.
حقیقت، عبدالرفیع (1389). دانشمندان ایرانی از کهن‌ترین زمان تاریخ تا پایان دوره قاجار. کومش.
خدری، غلامحسین (1401). «تاملی در مکتب فلسفی سبزوار و تبیین برخی ابتکارات آن». فلسفه و کلام اسلامی. دوره 55، (2): 304-281. Doi: 10. 22059/jitp. 2022. 340500. 523339.
رضانژاد (نوشین)، غلامحسین (1371). حکیم سبزواری، زندگی-آثار-فلسفه. انتشارات سنائی.
_____ (1387). مشاهد الألوهیة (1). قم: آیت اشراق.
زمانی قمشه‌ای، علی (1387). هیئت و نجوم اسلامی (4). قم: موسسه امام صادق علیه السلام.
دیوان بیگی شیرازی، احمد (1366). حدیقة الشّعراء (2). به کوشش عبدالحسین نوایی. تهران: انتشارات زرّین.
سامی، محمد جواد؛ رحیمیان، سعید (1397). «تأثیر حکیم سبزواری بر مکتب تهران (تداوم مکتب فلسفی اصفهان قاجاری)». تاریخ فلسفه. 9 (2): 63-94.
سبزواری، هادی (1359). «شرح حال سبزواری به قلم خود ایشان». چاپ در ضمن مجموعه بنیاد حکمت سبزواری، به کوشش پروفسور توشی هیکو ایزوتسو، تهران، موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل شعبه تهران با همکاری دانشگاه تهران.
_____ (1376). رسائل حکیم سبزوارى. تصحیح استاد آشتیانی. تهران: اسوه.
شاکری، رمضانعلی (1381). اترکنامه تاریخ جامع قوچان. تهران: امیر کبیر.
شجاعی، امرالله (1400). «نویافته‌هایی از شاگردان ملاهادی سبزواری». میراث شهاب. 27 (103): 112 تا 134.
شریعتی، علی (1377). هبوط در کویر. شرکت چاپخش سهامی خاص.
شریف رازی، محمد (1352-1370). گنجینه دانشمندان (5). تهران: کتابفروشی اسلامیه.
شیخ الرئیس قاجار، شاهزاده میرزا ابوالحسن (1273). منتخب نفیس از آثار حضرت شیخ الرئیس. بمبئی: چاپ سنگی، مطبعه ناصری.
شیرازی، محمد معصوم (1319). طرائق الحقائق (3). طهران: چاپ سنگی.
صدر، حسن (بی‌تا). تکمله امل الآمل (3). بیروت:‌دار المؤرخ العربی.
صدرالمتألهین شیرازی، محمد ابراهیم (1360). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه. تصحیح سید جلال‌الدین آشتیانی. چاپ دوم. مشهد: المرکز الجامعی للنشر.
صدوقی‌سها، منوچهر (1359). تاریخ حکماء و عرفاء متأخرین از صدرالمتألهین. تهران: انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.
_____ (1381). تحریر ثانی تاریخ حکماء و عرفای متأخر. تهران، انتشارات حکمت.
فراهانی، حسن و بهبودی، هدایه‌الله (1388). روز شمار تاریخ معاصر ایران (3). تهران: مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سیاسی.
فرصت شیرازی، محمد نصیر (1377). آثار عجم (1). تهران: امیرکبیر.
فروزانفر، بدیع الزمان (1390). رساله در تحقیق احوال و زندگانی مولانا جلال‌الدین محمد مشهور بمولوی. مشهد: زوّار.
قاسمی، رحیم (1393). فیض نجف (2). قم، مجمع ذخائر اسلامی.
قمشه‌‌ای، محمدرضا (1378). مجموعه آثار حکیم صهبا به همراه زندگی نامه عارف الهی آقا محمدرضا قمشه‌ای. تهران: کانون پژوهش.
کمالی، محمد مهدی (1404). نقش خراسان در انتقال و توسعه علوم عقلی در حوزه علمیه نجف. فلسفه و کلام اسلامی، 58 (1)، 157-179. Doi: 10. 22059/jitp. 2025. 384996. 523554.
کمالی، محمدمهدی و کمالی، محمدهادی (1403). تعاملات استاد-شاگردی حوزه فلسفی مشهد و تهران در دو قرن اخیر. تاریخ فلسفه، 15 (3)، 121-144. Dor: 20. 1001. 1. 20089589. 1403. 15. 3. 7. 8.
مرسلوند، حسن (1376). زندگینامه رجال و مشاهیر ایران (1). چاپ دوم. تهران: الهام.
مدرّس، عبدالرحمن (1341). تاریخ علمای خراسان. با مقدمه و تصحیح محمد باقر ساعدی. مشهد: دیانت.
مدرّس تبریزی، محمدعلی (1369). ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیه او اللقب (3). چاپ سوم. تهران: خیام.
مدرّس گیلانی، مرتضی (1384). منتخب معجم الحکماء. انتخاب و تحشیه از منوچهر صدوقی سها. تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
مطهری، مرتضی (1376). مجموعه آثار شهید مطهری (14). تهران: صدرا.
معصوم علی شاه، محمد (بی‌تا). تذکره طرائق الحقائق (3). چاپ سنگی، بی‌جا.
معلم حبیب آبادی (1362). مکارم الآثار در احوال رجال دوره قاجار (2و4و5و6). اصفهان: کمال.
مهدوی، مصلح‌الدین و دیگران (1386). اعلام اصفهان (2و4). اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
شهریور 1405
صفحه 127-152