فلسفه و کلام اسلامی

فلسفه و کلام اسلامی

داوری اشکالات بر نظریة ادراکات اعتباری علامه طباطبائی: اشکال به اصل اعتبار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و حکمت و منطق، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22059/jitp.2026.409728.523696
چکیده
نظریۀ اعتباریات یا ادراکات اعتباری مرحوم علامه‌ طباطبائی نظریه‌ای بدیع در حوزه معرفت‌شناسی و علم‌النفس بود که دامن علوم مختلفی چون منطق، فقه، اصول، اخلاق، حقوق، علم‌الاجتماع و الهیات را دربرمی‌گیرد و تا به امروز مورد اشکالات و مباحثی زیادی نیز بوده است. با توجه به گذشت نزدیک به یک قرن از انتشار این نظریه به نظر می‌رسد داوری کامل اشکالات وارد به آن ضروری است. هدف من بررسی پاسخ‌های انتقادی طی این دوره است تا از اعتبار نظریه و کاربست آن در عرصه‌های علمی مختلف نیز اطمینان حاصل شود. خروجی این تلاش، به گمان من، نه ردّ نظریه بلکه تنقیح و تحکیم چارچوب کلی آن است. در این مقاله، ابتدا با ارائة پیشینة تاریخی و فهرستی از اشکالات کلیدی به نظریة‌ اعتباریات آغاز می‌کنم. سپس، در مقالة حاضر بر دو مورد از آن‌ها تمرکز خواهم کرد. ابتدا به یک اشکال منطقی می‌پردازم که به ضابطة فرض «باید» وارد شده که علامه برای شناسایی اعتباریات پیشنهاد کرده‌اند و تفسیری از متن را تأیید می‌کنم که بر آن فائق آید. سپس به یک اشکال عمده به اصل اعتبار در افعال ارادی که سنگ بنای نظریه است می‌پردازم. این اشکال اساسی با الهام از برخی عبارات علامه حل می‌شود و حاصل آن ردّ ضرورت اعتبار صوری در همة افعال و تقسیم اعتبار به اجمالی و صوری است طوری که هر یک از آن‌ها برای فعل ارادی کافی باشد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Assessment of Objections to Allameh Tabatabaʾi’s Theory of Iʿtibariyat (Enactive Cognitions) Basic Objections to the Principle of I’tibar (Enactive Cognition)

نویسنده English

Mostafa Hessami
PhD Candidate, Department of Philosophy and Logic, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده English

The theory of i'tibariyat or “Enactive cognitions” by the late Allama Tabataba'i was an innovative theory in epistemology and rational psychology with implications for such fields as logic, jurisprudence and principles of jurisprudence, ethics, law, social sciences and theology. It's been also a subject of ongoing debates and discussions to date. Given that close to a century has passed since its introduction, a full appraisal of the theory seems imperative. My goal is examining the critical responses over this period in the hope of certifying the validity of the theory and its application in various fields. The outcome, I surmise, far from rejection of the theory is refinement and consolidation of its general framework. In this paper, I start by providing a historical background and a list of key issues raised against the theory. Then, I focus on two of them for the present paper. I address a logical issue raised about the criterial status of the modal “ought” proposed by Allam for identifying Enactive cognitions, and reinforce a literal interpretation which overcomes the objection. Then I deal with a major issue concerning the general postulation of i'tibar in voluntary actions, the very bedrock of the theory. By inspiration from Allama’s own passages, I resolve the crucial objection by rejecting necessity of formal i'tibar in actions and dividing general i’tbar into implicit and formal types so that either type would be sufficient for voluntary actions.

کلیدواژه‌ها English

allama-tabataba&rsquo
i, enactive-cognitions (i&rsquo
tibariyat), enactive-ought, principle-of- i'tibar, philosophical psychology
آتشی، زهرا؛ سلمان‌پور، محمدجواد؛ و بنیانی، محمد (1398، آبان). بررسی تأثیر نظریۀ اعتباریات علامه طباطبایی در علوم انسانی. مجموعه مقالات همایش ملی اندیشه‌های فلسفی، کلامی علامه طباطبایی، 25-37. دانشگاه بیرجند.
پارسانیا، حمید؛ دانایی‌فرد، حسن؛ و حسینی، سید ‌ابوالحسین (1393). دلالت‌های نظریۀ اعتباریات برای تحول در علوم انسانی. اسلام و مطالعات اجتماعی، 2 (1 (5))، 23-48
پیش‌قدم، غلامرضا و خرقانی، حسن (1396). واکاوی مفاد «باید عمومی» و پیامدهای آن در نظریۀ اعتباریات علامه طباطبایی. پژوهشنامۀ کلام، 4 (7)، 49-72
ترکاشوند، احسان و میرسپاه، احمد (1389). تفسیری نو از اعتباریات علامه طباطبائی با نگاهی تطبیقی به رسالۀ اعتباریات و تفسیر المیزان. معرفت فلسفی، 8 (1)، 25-54.
جوادی، محسن (1375). مسئله باید و هست: بحثی دربارۀ ارزش و واقع. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
دانایی‌فرد، حسن؛ سوزنچی، حسین؛ و جوانعلی آذر، مرتضی (1394). مقدمه‌ای بر فهم نظریۀ اعتباریات در بستر ریشه‌های نظری و ادوار حیات علمی علامه طباطبایی. قبسات، 20 (76)، 113-140.
دومین یادنامۀ علامه طباطبائی (1363). تهران: وزارت‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و آم‍وزش‌ ع‍ال‍ی‌، م‍وس‍س‍ه‌ م‍طال‍ع‍ات‌ و ت‍ح‍ق‍ی‍ق‍ات‌ ف‍ره‍ن‍گ‍ی‌، و ان‍ج‍م‍ن‌ اس‍لام‍ی‌ ح‍ک‍م‍ت‌ و ف‍ل‍س‍ف‍ه‌ ای‍ران.
سروش، عبدالکریم (1358). دانش و ارزش: پژوهشی در ارتباط علم و اخلاق. تهران: یاران، چاپ دوم.
_____ (1375). تفرج صنع: گفتارهایی در اخلاق و صنعت و علم انسانی. تهران: مؤسسۀ فرهنگی صراط، چاپ چهارم.
سوزنچی، حسین (1395). نگاهی متفاوت به خاستگاه و ثمرات بحث اعتباریات علامه طباطبایی. علوم انسانی اسلامی صدرا. 19. 90-94.
الطباطبائی، أیۀ ‌الله السید محمد حسین (1362). رسائل سبعه. قم: چاپ حکمت.
طباطبائی، سید محمد حسین و مطهری، مرتضی (1368). اصول فلسفه و روش رئالیسم. 5 جلد. قم: انتشارات صدرا. چاپ ششم.
[طباطبائی، سید محمد حسین و] مطهری، مرتضی (1358). مجموعه آثار. 27 جلد. تهران: انتشارات صدرا.
لاریجانی، صادق (1384). استدلال در اعتباریات. پژوهش‌های فلسفی و کلامی، 6 (24)، 4-30.
_____ (1394). فلسفۀ علم اصول: علم اصول و نظریۀ اعتباریات. ج 5. تهران: مدرسۀ علمیۀ ولی عصر (عج).
مظفر، محمد رضا (1382). المنطق. قم: انتشارات‌دار العلم. چاپ دوم.
ملاصدرای شیرازی، صدرالدین محمد (1981). الحکمۀ المتعالیۀ فى الاسفار العقلیۀ الاربعۀ. بیروت:‌دار احیاء التراث. چاپ سوم.
معلمی، حسن (1380). مبانی اخلاق در فلسفۀ غرب و فلسفۀ اسلامی. تهران: مؤسسۀ فرهنگی دانش و اندیشۀ معاصر.
ملایی، رضا (1402). تحولات نظریۀ اعتباریات پس از علامه طباطبایی. آیین حکمت. 15 (56). 70-89.
وارنوک، ج. (1362). فلسفه اخلاق در قرن حاضر. ترجمه و تعلیقات از صادق ا. لاریجانی. تهران: مرکز انتشارات علمی و فرهنگی.
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
شهریور 1405
صفحه 101-122