فلسفه و کلام اسلامی

فلسفه و کلام اسلامی

تحلیل «رابطه» در قضایا و بررسی مدلول آن در وجودشناسی ابن‌سینا‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
جواد عظیمی دستگردی 1
علی ارشد ریاحی 2
1 دانش‌آموختۀ دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.
2 استاد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران
10.22059/jitp.2026.404287.523658
چکیده
«وجود رابط» با «رابطه» در قضایا پیوند خورده است؛ به نحوی که حتی لفظِ «وجود» به عنوان رابطه توسط فیلسوفان به کار برده شده است. در حکمت متعالیه، «وجود رابط» مدلول «رابطه» در قضایای حملی ایجابی مطابق با واقع است. این در حالی است که در قضایای سالبه، حتی با فرض عدم «حکم»، نیز از رابطه سخن گفته شده است. در این مقاله، با روش تحلیل محتوا در آثار ابن‌سینا، رابطه و مدلول آن بررسی ‌شده و نتایج زیر به دست آمده است: یکم اینکه اختلاف مبنایی بین ابن‌سینا و ملاصدرا در مدلول رابطه در قضایا وجود ندارد و از نظر هر دو بر نسبت محمول به موضوع دلالت می‌کند. این نسبت (که معنایی حرفی است)، از وجود افرادِ اضافه حکایت می‌نماید؛ دوم اینکه دو موضوع است که ابن سینا را ممتاز می‌کند: یکی اینکه در نظام فلسفی ابن سینا موجودات اشخاص مستقلی هستند که با اضافات مرتبط با یکدیگر می‌شوند و دیگری اینکه مدلول «رابطه» دو حالت دارد یکی قبل از تصدیق و یکی بعد از آن که در حالت دوم با «نفس الامر» ارتباط و اتصال دارد. بنابراین همانگونه که موجودات بر پایۀ اضافات با آن وجود خاصی که دارند در جهان یکپارچه و مرتبط‌اند، در ذهن نیز معانی اسمی به واسطۀ ویژگی خاص معانی این اضافات (معانی حرفی) به خصوص «رابطه»ها تبدیل به آینه‌ای از جهان می‌شوند و با تصدیقی که عارض بر این روابط می‌گردد، عینیت ذهن و عین را ممکن می‌سازد.
کلیدواژه‌ها
وجود رابط
وجود رابطی
رابطه
قضیه
ابن‌سینا
موضوعات

عنوان مقاله English

Analytic Study of ‘Connective Word’ in Propositions and Its Meaning in Avicenna’s Ontology

نویسندگان English

Javad Azimi Dastgerdi 1
Ali Arshad Riahi 2
1 PhD, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Ahl-al-Bayt (Prophet’s Descendants) Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
2 Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Ahl-al-Bayt (Prophet’s Descendants) Studies, University of Isfahan, Isfahan, Iran.
چکیده English

"Copulative existence" is linked to "connective word" in propositions, so much so that even the word "existence" has been used as a connective word by philosophers. In transcendental wisdom, "copulative existence" is meaning of "connective word" in positive and true propositions. This is while in negative propositions, even assuming the lack of a "judgement", the connective word has been discussed. In this article, using the method of content analysis in the works of Avicenna, the connective word and its meaning have been studied and it is resulted that: First, there is no fundamental difference between Avicenna and Mulla Sadra in the meaning of the connective in propositions, and in both views, it implies the relation of the predicate to the subject. This relation (which is a propositional meaning) indicates the Existence of relation Outside. Secondly, there are two issues that distinguish Avicenna: one is that in Avicenna's philosophical system, all existing beings are independent individuals who are related to each other by relations, and the other is that the signified "connective word" has two states, one before assenting and one after, in which second
case it is related and connected to "fact of the matter". Therefore, just as beings, on the basis of relations, with that specific existence they possess, are interconnected and unified in the world, in the mind as well, nominal meanings, by virtue of the specific characteristic of the meanings of these relations (i.e., propositional meaning), particularly "connective words," become a mirror of the world. And through the assent that supervenes upon these relations, they make possible the objectivity (or correspondence) of the mind and the external world.

کلیدواژه‌ها English

copulative existence
inhering existence
connective word
proposition
Avicenna
ابن سینا، حسین بن عبدالله (1379). النجاة. تهران: دانشگاه تهران.
ــــــــــ (1387). الاشارات و التنبیهات، چاپ دوم. (تصحیح: مجتبی زارعی). قم: موسسه بوستان کتاب.
ــــــــــ (1404). التعلیقات. قم: مکتب الاعلام الاسلامی.
ــــــــــ (1405الف). المنطق للشفاء (المقولات). قم: مرعشی نجفی.
ــــــــــ (1405ب). المنطق للشفاء (العبارة). قم: مرعشی نجفی.
ــــــــــ (1405ج). المنطق للشفاء (البرهان). قم: مرعشی نجفی.
ــــــــــ (1405د). المنطق للشفاء (المدخل). قم: مرعشی نجفی.
ــــــــــ (1405ه). منطق المشرقیین، چاپ دوم. قم: مرعشی نجفی.
ــــــــــ عبدالله (1434). الالهیات للشفاء. قم: ذوی القربی.
ــــــــــ (1383). منطق دانشنامه علائی، چاپ دوم. همدان: دانشگاه بو علی سینا.
ــــــــــ (2003م). الموجز الاوسط فی المنطق. (تصحیح: محمد فاتح دمیرجی)، استانبول.
اصفهانی، بهاءالدین محمد بن حسن (1393). عون اخوان الصفاء علی فهم کتاب الشفاء فی المنطق. تهران: موسسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
اصفهانی، شیخ محمدحسین (1409). بحوث فی الاصول. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
افراسیابی، مرضیه و طالب‌زاده، حمید (1392). بررسی ریشه‌های نظریه فقر وجودی ممکنات در حکمت سینوی. حکمت سینوی، 17 (50)، 127-111 https://doi.org/10.30497/AP.2013.43276.
پورفیاض، محمد (1403). نسبت وجود رابط با اجزاء قضیه از دیدگاه علامه طباطبایی و امام خمینی، آفاق حکمت، 1 (1)، 74-59.
تفتازانی، سعدالدین (2012). شرح الرسالة الشمسیة. قم:‌دار زین العابدین.
جرجانی، سیدشریف علی بن محمد (بی تا). حاشیه بر شرح مطالع (نسخه خطی به شماره 10325). تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
حائری، مهدی (1398). جستارهای فلسفی (مجموعه مقالات)، چاپ دوم. تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
حسن زاده، حسن (1387). ترجمه رساله وجود رابط و رابطی. (ترجمه: داود صمدی). قم: الف لام میم.
دوانی، جلال الدین (بی تا). شرح تهذیب المنطق، (نسخه خطی به شماره ثبت: 23148). تهران: کتابخانه مجلس شورای اسلامی.
رازی، فخرالدین (1384). شرح الاشارات و التنبیهات. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگى.
ــــــــــ (1404). شرح الفخر الرازى على الاشارات (شرحى الاشارات). قم: کتابخانه آیت الله مرعشی.
رازی، قطب الدین (1390). تحریر القواعد المنطقیه فی شرح الرسالة الشمسیۀ. قم: بیدار.
ــــــــــ (بی‌تا). شرح مطالع الانوار فی المنطق. قم: انتشارات کتبی نجفی.
سبزواری، ملاهادی (1432). شرح المنظومه. بیروت: موسسه التاریخ العربی.
ــــــــــ (1981). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة (التعلیقات)، چاپ سوم. بیروت:‌دار احیاء التراث.
سعادتمند، مهدی و بابایی، علی (1402). سه مرتبه اضافه در علم بر مبنای سه سیر فلسفی؛ نگاه ماهوی، اصالت وجود وحدت تشکیکی و وحدت شخصی. پژوهش‌های فلسفی، 18 (46)، 210-226 https://doi.org/10.22034/jpiut.2024.59162.3631.
طباطبایی، محمدحسین (بی تا). نهایة الحکمة. قم: موسسه النشر الاسلامی.
طوسی، نصیرالدین (1375). شرح الإشارات و التنبیهات (مع المحاکمات). قم: نشر البلاغه.
عظیمی دستگردی، جواد (1404). تحلیل رابطه در جمله، قضیه و علم تصدیقی از دیدگاه ابن سینا. منطق پژوهی، 16 (1)، 150-125  https://doi.org/10.30465/lsj.2025.51534.1497.
عظیمی دستگردی، جواد و ارشد ریاحی، علی (1403). تحلیل اضافه و نسبت و جایگاه آنها در حکمت سینوی. اندیشه دینی، 24 (90)، 43-62  https://doi.org/10.22099/jrt.2024.49508.3001.
فارابی، ابونصر (1408). المنطقیات للفارابی. قم: مکتبة آیة اللّه المرعشی.
ــــــــــ (1986م). کتاب الحروف. (تصحیح محسن مهدی). بیروت:‌دار المشرق.
کردفیروزجایی، یارعلی و عظیمی راویز، غلامرضا (1398). تقریب نظر ابن سینا و ملاصدرا درباره وجود رابط و رابطی. آیین حکمت، 11 (40)، 131-152.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1378). التنقیح فی المنطق. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم (1393). شرح الهدایة الاثیریة. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
ــــــــــ (1981). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة، چاپ سوم. بیروت:‌دار احیاء التراث.
ــــــــــ (بی تا). الحاشیة على الهیات الشفاء. قم: بیدار.
میرداماد، میر محمد باقر الداماد (1367). القبسات، چاپ دوم. تهران: دانشگاه تهران.
ــــــــــ (1381). مصنفات میر داماد. تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
نوری، ملاعلی (1981). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة (تعلیقات)، چاپ سوم. بیروت:‌دار احیاء التراث.
فلسفه و کلام اسلامی
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
شهریور 1405
صفحه 75-96