The Evolution of the Concept of I’tibāriyyah and Its Impact on the Identity of Divine Attributes with the Essence in the Thought of Ṣadr al-Muta’allihīn Shīrāzī

Document Type : Research Paper

Authors

1 MA, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.

2 Associate Professor, Department of Islamic Philosophy and Theology, Faculty of Theology and Islamic Studies, University of Tehran, Tehran, Iran.

10.22059/jitp.2026.392603.523599

Abstract

The relationship between the attributes and the Divine Essence is one of the most difficult and significant topics in Islamic theology, extensively examined by both theological and philosophical schools. Reconciling the preservation of divine unity (tawḥīd) and simplicity (basāṭah) with the existence of multiple attributes in the Necessary Being poses a profound and far-reaching challenge. In theological discourse, attempts to address this problem have included propositions such as the negation of attributes from the Divine Essence, the addition of attributes to the Divine Essence, and the substitution of the Essence for the attributes. Philosophers, by contrast, proposed the theory of the identity of attributes with the Divine Essence. Although the theory of identity offers clear and rational grounds, its internal complexity—particularly the integration of multiplicity within unity—remained ambiguous prior to Ṣadr al-Muta’allihīn. Transcendent Wisdom (al-Ḥikmah al-Muta‘āliyah), through the introduction of taḥaqquqāt i‘tibāriyyah (mentally abstracted actualizations), brought transformative insights to philosophy, including the resolution of this challenge and the possibility of assimilating multiplicities within a unitary existence. Ṣadr al-Muta’allihīn’s first engagement with the problem of integrating multiplicity into unity is expressed through these ḥaqā’iq i‘tibāriyyah (abstracted realities). He particularly emphasizes this in his discussion of the identity of attributes with the Essence and the Simple Reality (al-basīṭ al-ḥaqīqah), through the notions of the fundamentality of existence (aṣālat al-wujūd) and the abstracted nature of quiddity (i‘tibāriyyat al-māhiyyah). The central aim of this research is to demonstrate how the understanding of i‘tibāriyyah under the category of the reality of quiddity (mawjūdiyyat al-māhiyyah) informs and supports the problem of the identity of attributes with the Essence. By introducing several prominent conceptions of i‘tibāriyyah and explicating the "aspect of negational restriction" (ḥaythiyyat taqyīdiyyah nafyiyyah) and the "aspect of amalgamative restriction" (ḥaythiyyat taqyīdiyyah indimājiyyah), the study shows that only this specific understanding of the abstracted nature of quiddity, as expressed in the preferred conception, generates amalgamative actualizations and provides the necessary foundation for Ṣadr al-Muta’allihīn’s account of the identity of attributes.

Keywords

Main Subjects

References

ابن سینا، حسین بن عبد الله (1404، ه ق). الهیات من کتاب الشفاء. تصحیح سعید زاید. قم: مکتبه آیه الله المرعشی.
ــــــــــ (1404 ه. ق). التعلیقات. تحقیق عبد الرحمن بدوی. بیروت: مکتبه اعلام الاسلامی.
ــــــــــ (1363 ه. ش). المبدأ و المعاد. به اهتمام عبدالله نورانی. تهران: موسسه مطالعات اسلامی.
امینی نژاد، علی (1403 ه. ش). بنیاد حکمت،. چاپ اول. قم: انتشارات‌آل‌احمد.
بغدادی، عبد القاهر (1408 ه. ق). الفرق بین الفرق. چاپ اول. بیروت: دارالآفاق. دارالجیل.
بهمنیاربن‌مرزبان، التحصیل (1375 ه. ش). تصحیح مرتضی مطهری. جاپ دوم. تهران: انتشارات دانشگاه.
التهانوی، محمد علی (1996 م). کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. لبنان: مکتبه لبنان، ناشرون.
حنبلی، ابن عماد (1406ق). شذرات الذهب. تحقیق محمد الأرناووط. چاپ اول. دمشق ـ بیروت:‌دار ابن کثیر.
رازی، ابوعبدالله محمدبن‌عمر (1411 ه. ق). المباحث المشرقیه فی علم الهیات و الطبیعیات. چاپ دوم. قم: انتشارات بیدار.
سامی النشار، علی (1429ق). نشأۀ الفکر الفلسفی فی الاسلام. چاپ اول. قاهره: دارالسلام.
سبزواری، هادی بن مهدی (1369-1379ه‌ش). شرح منظومه. تصحیح و تعلیق از آیت الله حسن زاده وتحقیق و تقدیم از مسعود طالبی. تهران: نشر ناب.
سهروردی، شهاب الدین یحیی (1375 ه. ش). مجموعه مصنفات شیخ اشراق. تصحیح و مقدمه هانری کربن و سید حسن نصر و نجفقلی حبیبی. چاپ دوم. تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگ.
شهرستانی، محمد بن عبدالکریم (1364 ه. ش). الملل و النحل. تحقیق: محمد بدران. چاپ سوم. قم: الشریف الرضی.
شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (1360 ه. ق). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه. تصحیح سید جلال آشتیانی. چاپ دوم. مشهد: المرکز جامع النشر،
ــــــــــ (1981 م). الحکمۀ المتعالیۀ فى الاسفار العقلیۀ الاربعۀ. چاپ سوم. بیروت:‌دار احیاء تراث.
طباطبایی، سید محمد حسین (1416 ه. ق). نهایه الحکمه. قم: موسسه نشر اسلامی التابعه لجامعه المدرسین.
فیاضی، غلامرضا (1386 ه. ش) تصحیح و تعلیقه بر نهایۀ الحکمه. قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)
قوشچی، علاءالدین علی بن محمد (بی تا). شرح تجرید الاعتقاد. چاپ سنگی. بی‌جا. رضی. بیدار. عزیزی.
مصباح یزدی، محمد تقی (1405 ه. ق). تعلیقه علی نهایه الحکمه. قم: موسسه در راه حق.
نبویان، سید محمد مهدی (1399ش). جستارهایی در فلسفه اسلامی. قم: انتشارات حکمت اسلامی
یزدان پناه، سید ید الله (1396 ش). آموزش حکمت اشراق. تحقیق و نگارش علی امینی نژاد. چاپ دوم. پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
Philosophy and Kalam
Volume 58, Issue 2
Autumn & Winter 2025/2026
February 2026
Pages 593-611

Files

Share

How to cite

Statistics