أبوعلی جبائی و مسأله گتیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

استادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.

10.22059/jitp.2026.397700.523624

چکیده

ابوعلی جبائی، افزون بر سه شرط معروف «باور صادق موجه» برای معرفت، دو شرط دیگر آورده‌است: سلامت و نفی تناقض. شرط چهارم ناظر به «سلامتِ طریقِ رسیدنِ به باور» است و می‌توان آن را با نظریۀ اطمینان‌گرایان معاصر مرتبط دانست که بر «حصول باور بر اساس فرآیندهای قابل اطمینان» تأکید دارند. شرط پنجم، معادل «سازگاری» است که بخشی از دیدگاه انسجام‌گرایان معاصر است؛ اما سازگاری شرطی ضعیف‌تر از «صدق» است و به دلیل وجود این شرط قوی‌تر در تعریف ابوعلی جبائی، شرط «سازگاری» و «عدم تناقض» زاید به نظر می‌رسد. شرط پنجم تا حدی مطابقت با شرط «قابلیت الغاء» یا «نقض‌ناپذیری» دارد که لرر و پاکسون در دوران معاصر طرح کرده‌اند. ابوعلی جبائی هم‌چنین بر دیدگاه ابوهذیل علاف که بر «قابلیت دسترسی» تأکید می‌کرد اعتراض کرده‌است که «ممکن است کسی باوری داشته باشد اما استدلالی بر باورش نتواند بیاورد». تطابق دیدگاه جبائی با نظریات اطمینان‌گروی و نقض‌ناپذیری و همچنین اعتراض او بر ابوهذیل علاف نشانه‌هایی از قرار گرفتن او در اردوگاه برون‌گرایان است. این مقاله نشان می‌دهد کاویدنِ آثار و نظرات متکلمان مسلمان با رویکردهای جدید، نمایان‌کنندۀ مباحث بسیار غنی و خردورزی‌های قابل تحسین در این آثار است. این مباحث می‌تواند در برخی چالش‌های نوین معرفتی به کار آید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Abū ʿAlī al‑ Jubba’i on the Gettier Problem

نویسندگان [English]

  • Abbas Dehghaninejad
  • Mohammad mahdi Dehghani ashkezari
Assistant Professor, Department of Islamic Studies Teaching, Farhangian University, Tehran, Iran.
چکیده [English]

Abu Ali al-Jubbaʾi, in addition to the three well-known conditions of knowledge as justified true belief, proposed two further conditions: (4) the reliability of the cognitive process and (5) the no-defeater (indefeasibility) condition. The fourth condition concerns the reliability of the belief-forming process and closely parallels contemporary Reliabilism, which emphasizes the acquisition of belief through dependable cognitive faculties. The fifth condition corresponds to a form of logical consistency or defeasibility requirement; however, given al-Jubbaʾi’s retention of the strong condition of truth, the addition of a defeasibility criterion may initially appear redundant. Nevertheless, this condition closely aligns with the Defeasibility Theory developed by Lehrer and Paxson. Al-Jubbaʾi also objected to Abu al-Hudhayl al-ʿAllaf’s emphasis on epistemic accessibility, arguing that one may possess knowledge without being able to articulate a supporting argument. The convergence of his views with Reliabilism and Defeasibility Theory, together with his rejection of the accessibility requirement, clearly situates al-Jubbaʾi within the framework of Epistemic Externalism. Examining the works of Muslim theologians through contemporary epistemological frameworks reveals a rich and sophisticated tradition of philosophical inquiry that remains highly relevant to modern epistemological debates.

کلیدواژه‌ها [English]

  • epistemology
  • Abu Ali al-Jubbaʾi
  • The Gettier Problem
  • the definition of knowledge
  • epistemic externalism
آئودی، رابرت (1394). معرفت‌شناسی. چاپ دوم. ترجمه: علی اکبر احمدی. تهران: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
الله بداشتی، علی و سعادت مصطفوی، سیدحسن (1396). «مقایسه مبانی معرفت‌شناسانه و روش‌شناسانه قاضی عبدالجبار معتزلی و قاضی ابوبکر باقلانی در معرفت دینی». پژوهشنامه فلسفه دین، 15 (1)، 41-53.
پویمن، لوییس (1387). معرفت‌شناسی. ترجمه رضا محمدزاده. تهران: دانشگاه امام صادق علیه السلام.
دهقانی نژاد، عباس (1395). «معرفت‌شناسی گواهی از دیدگاه قاضی عبدالجبار معتزلی». پژوهشنامه فلسفه دین،، 14 (2)، 69-82.
دهقانی نژاد، عباس و جوادی، محسن (1397). «ذهنیت‌گرایی از دیدگاه قاضی عبدالجبار معتزلی». ذهن، 19 (75)، 139-154.
زمانی، محسن (1393). آشنایی با معرفت‌شناسی، چاپ دوم، تهران، هرمس.
سلطانی، حسین (1396). «منابع معرفت از دیدگاه قاضی عبدالجبار معتزلی». تحقیقات کلامی. 5 (16)، 101-113.
شمس، منصور (1397). آشنایی با معرفت‌شناسی. ویراست سوم. تهران: هرمس.
عبدالجبارمعتزلی، قاضی ابی الحسن اسد آبادی (1974). فضل الاعتزال و طبقات المعتزلۀ. تصحیح فؤاد سید. تونس: دارالتونسی للنشر.
عبدالجبار معتزلی، قاضی ابی الحسن اسد آبادی (بی تا). المغنی فی ابواب التوحید والعدل. مصر: بی‌نا.
فهمی خشیم، علی، (1967). الجبائیان. طرابل.، الجامعۀ اللیبیۀ. رسالۀ الماجستیر.
مروارید، جعفر، رضا زاده، حمید (1394). «ریشه یابی درون‌گرایی / برون‌گرایی در توجیه در دانش اصول فقه». ذهن، 16 (64)، 67-85.
میری حسینی، سید محسن (1388). «تحلیل معرفت گزاره ای از منظر معرفت‌شناسی غربی و اسلامی با تاکید بر نقض گتیه». فصلنامه اسرا، 1 (1). 53-79.