بیان نمادین علم اجمالی بر پایۀ گزارۀ فصلی و عملگر معرفتی‏

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکترا، گروه فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 استادیار، گروه ریاضی، دانشکدۀ علوم پایه، دانشگاه قم، قم، ایران

10.22059/jitp.2025.400309.523632

چکیده

موضوع این نوشتار چگونگی تبیین نمادین علم اجمالی در دانش اصول می‌باشد. برای این منظور می‌باید بیان نمادین ما بتواند به‌خوبی خصوصیاتی از علم اجمالی را که در اصول فقه پیرامون آن‌ها بحث شده است، بازنمایی کند. ازاین‌رو پس از مقدمه و معرفی علم اجمالی به مبحث منجزیت و انحلال علم اجمالی اشاره می‌کنیم. در ادامه با مطرح کردن دیدگاهی که توسط برخی از پژوهشگران معاصر (محمود مروارید) در مسئلة ماهیت علم اجمالی مطرح شده، خواهیم دید که براساس آن، متعلق علم اجمالی برحسب گزاره‌ای فصلی تبیین‌پذیر است. اما با توجه به پیش‌فرض مهم دیگری که در این دیدگاه مورد تایید ایشان قرار گرفته، ماهیت علم اجمالی و تفصیلی را یکی دانسته و تفاوت آن‌ها را صرفا در تفاوت متعلقشان می‌داند، نشان می‌دهیم که این دیدگاه نمی‌تواند مبنایی برای بیان نمادین علم اجمالی تلقی گردد و تمامی خصوصیات مورد انتظار از آن را در دانش اصول بازنمایی کند. به همین جهت با استناد به برخی از دانش‌وران اصول که علم اجمالی را ترکیبی از یک علم و دو جهل می‌دانند، صوری‌سازی مطرح در دیدگاه یادشده را تکمیل نموده و علم اجمالی را به صورت یک اطلاع (از گزاره‌ای فصلی) و دو عدم اطلاع (نسبت به مولفه‌های آن) نمادین می‌سازیم:
 
همچنین نشان می‌دهیم که این بیان نمادین از علم اجمالی به‌خوبی ویژگی‌های موردنظر دانش‌وران اصول را در این مورد بازنمایی می‌کند.

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

A Symbolic Representation of Non-Detailed Awareness (al-Ilm al-Ijmali) Based on Disjunctive Propositions and Epistemic Operators

نویسندگان [English]

  • Ahmad Ebrahimzadeh 1
  • Fateme Sadat Nabavi 2
1 PhD Student, Department of Philosophy, Faculty of Literature and Humanities, Tehran University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Mathematics, Faculty of Basic Sciences, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده [English]

This article addresses the formalization of the concept of non-detailed awareness (al-ʿIlm al-ijmālī) within the discipline of Principles of Islamic Jurisprudence (uṣūl al-fiqh). For this purpose, the proposed symbolic representation must accurately capture the specific characteristics of non-detailed awareness  as extensively discussed in Uṣūl al-Fiqh. Following an introduction to the concept, the study points to two key doctrinal issues: its bindingness (munjizīyat) and its dissolution (inḥilāl). Subsequently, the article presents a perspective advanced by contemporary researcher Mahmoud Morvarid concerning the nature of non-detailed awareness. According to this view, the object of such awareness can be explained through a disjunctive proposition. By analyzing a central assumption in Morvarid's framework—namely, that non-detailed and detailed awareness share the same epistemic nature, differing only in their intentional objects—we demonstrate that his approach fails to provide an adequate foundational model for formalizing non-detailed awareness in a manner that fulfills all the requirements set forth in Uṣūl al-Fiqh. Therefore, drawing on scholars of Uṣūl al-Fiqh who conceptualize non-detailed awareness as a conjunction of an awareness and two unawarenesses, we refine the formalization suggested by the aforementioned view. We propose symbolizing non-detailed awareness  as one awareness (of a disjunctive proposition) coupled with two unawarenesses (regarding its components), formalized as:
B(p∨q) ∧ ‌Bp ∧ ‌Bq
We further demonstrate that this formalization effectively represents the characteristics of non-detailed awareness  as emphasized by scholars of Uṣūl al-Fiqh.

کلیدواژه‌ها [English]

  • non-detailed awareness
  • disjunctive proposition
  • epistemic logic
  • dissolution (inḥilāl) of non-detailed awareness
  • bindingness (munjizīyat) of non-detailed awareness
آملی لاریجانی، صادق (1402). تقریرات دروس خارج اصول. سایت آیت‌الله آملی لاریجانی. مشاهده در تاریخ: 25/7/1404. از: https://amolilarijani.ir/LessonDetail/7913
اصفهانى، محمدحسین (1429 ق). نهایۀ الدرایۀ فی شرح الکفایۀ. بیروت: موسسۀ آل البیت علیهم السلام لاحیاء التراث‏.
انصارى، مرتضى بن محمدامین (1428ق). فرائد الأصول. قم: مجمع الفکر الاسلامی.
خراسانى، آخوند محمدکاظم (1407ق). فوائد الاُصول. تهران: وزارت ارشاد.
خمینی، سید روح‌الله (1418ق). تنقیح الاصول. (تقریر حسین تقوی اشتهاردی). تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
روحانى، محمدصادق (1382). زبدة الأصول. تهران: حدیث دل.
صدر، سید محمدباقر (1415 ق). جواهر الأصول‏. (تقریر محمد ابراهیم‏ انصارى اراکى). بیروت: دار التعارف للمطبوعات‏.
ــــــــــ (1417 ق). بحوث فی علم الأصول. (تقریر سید محمود شاهرودى). قم: موسسه دائرۀ المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام‏.
ــــــــــ (1418 ق). دروس فی علم الأصول. قم: انتشارات اسلامى.
7عراقى، ضیاء‌الدین (1417 ق). نهایۀ الأفکار. (تقریر محمد تقی بروجردی نجفى). قم: دفتر انتشارات اسلامی (وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم).
فلاحی، اسدالله (1395). منطق تطبیقی. تهران: سمت.
مروارید، محمود (1384). «علم اجمالی و گزارۀ فصلی». نقد و نظر، سال دهم، شماره سوم و چهارم. صص 178-204.
مسعود، سیدحسن (1384). «ساختار معنایی و فرانظریۀ منطق معرفت و ملاحظات معرفت‌شناختی آن». پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. به راهنمایی لطف‌الله نبوی و مشاورۀ محمد لگنهاوزن. تهران: دانشگاه تربیت مدرس، دانشکدۀ علوم انسانی.
موحد، ضیاء (1398). درآمدی به منطق جدید. (ویراستار: حسین معصومی همدانی). تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
نائینى، محمد حسین (1352). أجود التقریرات. (تقریر سید ابوالقاسم خویی). قم: مطبعۀ العرفان.
ــــــــــ (1376). فوائد الاُصول. (همراه با تعلیقۀ مرحوم آغاضیاء عراقى). قم: جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم‏.
نبوی، فاطمه‌سادات و موسیوند، مریم (1398). آشنایی با منطق معرفتی. تهران: دفتر علم.
نبوی، لطف‌الله (1391). مبانی منطق جدید. تهران: سمت.
ــــــــــ (1396). مبانی منطق فلسفی. تهران: انتشارات دانشگاه تربیت مدرس.
هاک، سوزان (1395). فلسفۀ منطق. ترجمۀ سید محمدعلی حجتی. قم: کتاب طه.