فلسفه و کلام اسلامی

فلسفه و کلام اسلامی

خطاپذیری عقل و توجیه معرفتی باورهای دینی: بازسازی حجیت عقل در کلام عقلی امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانش‌آموختۀ دکترای کلام امامیه، گروه کلام و عقاید، دانشکدۀ علوم و معارف اسلامی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران.
10.22059/jitp.2026.411423.523711
چکیده
آگاهی از خطاپذیری و محدودیت‌های عقل انسانی این پرسش را پیش می‌نهد که آیا باورهای دینی همچنان می‌توانند از توجیه معرفتی برخوردار باشند، یا امکان خطای عقل، اعتبار معرفتی آن‌ها را تضعیف می‌کند. پاسخ به این پرسش بدون تفکیک عقل به‌مثابه استنتاج قیاسی در الهیات طبیعی کلاسیک، عقل به‌مثابه مجموعه قوای طبیعی معرفتی انسان در الهیات طبیعی معتدل، عقلانیت باور و توجیه معرفتی روشن نمی‌شود. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا آگاهی موجه از خطاپذیری عقل می‌تواند به ناقضی برای توجیه معرفتی باورهای دینی در چارچوب کلام عقلی امامیه تبدیل شود، یا آنکه می‌توان هم‌زمان با پذیرش محدودیت عقل، از اعتبار معرفتی آن دفاع کرد. پژوهش با روش تحلیلی ـ انتقادی و با بهره‌گیری از نظریۀ ناقض‌های توجیه در معرفت‌شناسی معاصر، استدلال فروپاشی توجیه باورهای دینی را صورت‌بندی و بر پایۀ مبانی کلام امامیه ارزیابی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد گذار از خطاپذیری عقل به بی‌اعتباری معرفتی آن، مبتنی بر خلط میان محدودیت عقل، امکان خطا و عدم حجیت است. خطاپذیری، به‌تنهایی، ناقض بالفعل توجیه نیست؛ بلکه تنها هنگامی تهدید معرفتی پدید می‌آورد که دلیلی خاص، مرتبط و موقعیت‌مند بر اختلال در فرایند باورسازی وجود داشته باشد. بر این اساس، الگوی «عقل محدود اما معتبر» در کلام امامیه، از یک‌سو حجیت عقل را حفظ می‌کند و از سوی دیگر، نیاز آن را به هدایت، تصحیح و تکمیل از سوی وحی توضیح می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Fallibility of Reason and the Epistemic Justification of Religious Beliefs Reconstructing the Authority of Reason in Imami Rational Theology

نویسنده English

Mohammad Ebrahim Torkamani
PhD Graduate in Imami Theology, Department of Islamic Theology and Beliefs, Faculty of Islamic Sciences and Teachings, University of Quran and Hadith, Qom, Iran.
چکیده English

Awareness of human fallibility raises a fundamental question: Can religious beliefs remain epistemically justified, or does the possibility of rational error undermine their epistemic standing? Using an analytical-critical method and the theory of epistemic defeaters, this study evaluates an argument that moves from awareness of rational fallibility to the collapse of reason-based justification for religious beliefs. It combines contemporary epistemic analysis with a rereading of rational authority in Imami theological texts. The findings show that the collapse argument conflates three levels: the general possibility of error, an actual defeater in a particular case, and the global unreliability of reason. Fallibility disrupts a belief’s justificatory status only when specific and relevant evidence indicates a malfunction in the belief-forming process at issue. General awareness of cognitive limitation has no such effect, while a global denial of rational authority weakens the rational basis of that denial itself. Imami rational theology therefore supports a model of “limited but reliable reason.” Reason derives its authority not from infallibility or self-sufficiency, but from ordinary reliability, correctability, and a complementary relationship with revelation. This model reconciles critical rationality with epistemically responsible religious commitment.

کلیدواژه‌ها English

fallibility of reason
epistemic justification
rationality of belief
defeaters
rational Imami theology
اهل‌سرمدی، نفیسه. (1400ش). جایگاه عقل در اندیشۀ کلامی شیخ مفید؛ با تأکید بر بررسی و نقد دیدگاه‌های موجود. خردنامه صدرا، 26 (103)، 39-50.
پاکدل، محبوبه؛ یزدانی، عباس و بیات، محمدرضا. (1404ش). امکان‌سنجی سازگاری ایمان و تحقیق در چارچوب دیدگاه هوارد-اسنایدر. فلسفه و کلام اسلامی، 58 (2)، 347-367. https://doi.org/10.22059/jitp.2025.394811.523609
حلی، حسن بن یوسف بن مطهر. (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
خداپرست، امیرحسین. (1394ش). باور دینی و خودآیینی عقلانی. پژوهش‌نامه فلسفۀ دین، 13 (26)، 91-112. https://doi.org/10.30497/prr.2016.1750
رضایی، غلامرضا و عرب محفوظی، محمدمهدی. (1392ش). روش کلام عقلی امامیه در عصر حضور. کلام اسلامی، 22 (88)، 73-94.
رضایی، محمدجعفر. (1399ش). نسبت حجیت عقل و حجیت امام در اندیشۀ اصحاب امامیه در دوران حضور. کلام امامیه، 2، 7-32.
سید مرتضی، علی بن حسین. (1411ق). الذخیرة فی علم الکلام (ج1). قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
صادقی، هادی و حبیبی سی‌سرا، مرتضی. (1397ش). بررسی تطبیقی عقلانیت باور دینی از منظر پلانتینگا و علامه طباطبایی. آیین حکمت، 10 (37)، 85-116. https://doi.org/10.22081/PWQ.2019.66596
طباطبایی، سید محمدحسین. (1369ش). المیزان فی تفسیر القرآن (ج5). قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین.
ــــــــــ (1428ق). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه النشر الإسلامی.
طوسی، محمد بن حسن. (1406ق). الاقتصاد الهادی إلی طریق الرشاد. قم: دفتر انتشارات اسلامی.
قربانی، قدرت‌الله. (1398ش). معیارهای ارزیابی عقلانیت باورهای دینی در رویکرد جامع‌نگر. پژوهش‌های معرفت‌شناختی، 8 (17)، 101-121.
کلینی، محمد بن یعقوب. (1407ق). الکافی (ج1). قم: دارالکتب الإسلامیة.
مبینی، محمدعلی. (1382ش). عقلانیت باور دینی از نگاه برون‌گرایان. پژوهش‌نامۀ فلسفۀ دین، 1 (1)، 9-43. https://doi.org/10.30497/prr.2012.1221
مبینی، محمدعلی و عباسی، ولی‌الله. (1382ش). معرفت‌شناسی اصلاح‌شده و عقلانیت باور دینی. قبسات، (28)، 45-68.
متولی، مرتضی و دری نوگورانی، علیرضا. (1403ش). عقلانیت باور دینی از نگاه جان گرکو و لیندا زاگزبسکی: دفاعی نابسنده بر پایۀ معرفت‌شناسی گواهی. فلسفه و کلام اسلامی، 57 (1)، 285-305. https://doi.org/10.22059/jitp.2024.376382.523501
مفید، محمد بن محمد. (1413ق). أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات. قم: کنگره شیخ مفید.
دوره 59، شماره 1
(بهار و تابستان 1405)
شهریور 1405
صفحه 249-272