موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 08 23 The Value of Nature in Transcendent Philosophy: Beyond the Intrinsic–Instrumental Dichotomy ارزش طبیعت در حکمت متعالیه‏ گذار از دوگانۀ ذاتی و ابزاری 5 23 106239 10.22059/jitp.2026.403730.523660 FA هما یوسفی کوپائی دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. 0009-0000-8280-1802 جنان ایزدی دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران 0009-0000-1821-9586 Journal Article 2025 10 17 The environmental issue is one of the fundamental problems facing contemporary humanity. The present study, employing a logical–analytic method, seeks to examine the status and value of nature from the perspective of Transcendent Philosophy (al Ḥikma al Mutaʿāliyah). The findings suggest that, from a Ṣadrian perspective, the classical dichotomy between intrinsic and instrumental value is inadequate for a comprehensive evaluation of nature. Grounded in the existential orientation of Transcendent Philosophy, its sign oriented (āyah based) worldview, Mullā Ṣadrā’s conception of human agency (faʿāliyya bi l ṣināʿa), and the central roles of love (ʿishq) and wisdom (ḥikma), additional modes of environmental value become intelligible. These include path oriented (sulūkī) value, value as way or means (ṭarīq), and the sign value (āyahness) of nature. From this standpoint, nature possesses a mediative or intermediary value that cannot be reduced to either intrinsic or instrumental categories. Anchored in the doctrines of the primacy of existence (aṣālat al wujūd) and the metaphysical principle of unity in multiplicity and multiplicity in unity, these value modalities ultimately converge within a unified ontological horizon. By articulating this framework, the article offers a philosophical foundation for reconfiguring environmental value beyond conventional dichotomies and for envisioning a more elevated, participatory mode of human engagement with nature. مسئلۀ محیط‌زیست، یکی از مسائل بنیادین انسان معاصر است و ضعف مبانی نظری در تعامل انسان و طبیعت، بحران‌های آن را تشدید کرده است. پژوهش حاضر در جست‌وجوی جایگاه و ارزش طبیعت از منظر حکمت متعالیه، با روش تحلیلی منطقی است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در نظام فکری صدرایی، دوگانۀ ارزش ذاتی و ابزاری، برای ارزش‌گذاری طبیعت کافی نیست. در حکمت متعالیه با توجّه به نگاه وجودی، تعامل آیت‌‌بینانه، نوع تبیین ملّاصدرا از فاعلیت بالصناعه آدمی، جایگاه انسان و جهان، محبت و حکمت، از ارزش‌های دیگری برای محیط زیست می‌توان سخن گفت؛ ارزش‌‌هایی چون ارزش سلوکی، ارزش به مثابه راه و طریق و ارزش آیتیِ محیط‌زیست. در واقع، در نظرگاه ملّاصدرا،‌ طبیعت حامل ارزش سومی است که می‌توان آن را ارزش میانجی یا واسطه‌ای طبیعت نامید. همچنین، در توجّه به وجودی بودن فلسفۀ ملّاصدرا، تمام ارزش‌های مذکور، هویت دیگری و معنایی عمیق‌تر می‌یابند که بر اساس آموزه‌ اصالت وجود و نظام وحدت در کثرت و کثرت در وحدت، در ذیل ارزشی واحد، معنادار و محقق خواهندشد. در این مقاله با اثبات و تبیین این چارچوب کل‌نگر صدرایی، بنیان نظری مستحکمی برای بازسازی مبانیِ ارزش طبیعت، ورای تقابل‌های متعارف، ارائه می‌ شود. نمایاندن چنین افقی در ارزش‌گذاری طبیعت، منجر به نوع دیگری از رابطه انسان با طبیعت و تعامل متعالی انسان با محیط‌زیست می گردد. https://jitp.ut.ac.ir/article_106239_11bc49b58167f1e6094a414851a0d188.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 08 23 A Defense Against Criticisms of Mesbah’s Objections to the Argument from Contradictions for the Unity of the Intellect and the Intelligible دفاع از انتقادات وارد بر اشکال‌های استاد مصباح به برهان تضایف برای اثبات اتحاد عاقل و معقول‏ 27 49 106240 10.22059/jitp.2026.402920.523646 FA محمد هادی توکلی استادیار، گروه فلسفه و کلام، پژوهشکدۀ علوم اسلامی، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، قم، ایران. 0000-0002-1107-8204 Journal Article 2025 10 04 The doctrine of the unity of the intellect and the intelligible is among the most significant issues in Islamic philosophy and occupies a central place in Transcendent Philosophy (al Ḥikmah al Mutaʿāliyah). Ṣadr al Mutaʾallihīn (Mullā Ṣadrā) advanced two principal arguments in support of this doctrine, commonly known as the Argument from Correlativity (burhān al taḍāyuf) and the Argument from Light and Darkness (burhān al nūr wa l ẓulmah). Owing to their complexity, these arguments have been the subject of numerous critiques by later thinkers. Among the most prominent critics is Ayatollah Muḥammad Taqī Miṣbāḥ Yazdī, who raised a series of objections against both arguments.In a previous article entitled “A Critical Study of Miṣbāḥ’s Objections to Ṣadrā’s Proofs for the Unity of the Knower and the Known,” the present author responded to these objections in defense of the Ṣadrian position. Subsequently, Dr. ʿAlī Arshad Rīyāḥī, in his article “In Defense of Miṣbāḥ’s Objections to Ṣadrā’s Proofs for the Unity of the Intellect and the Intelligible,” sought to vindicate Miṣbāḥ’s criticisms and to challenge the adequacy of those responses. The present paper critically examines Rīyāḥī’s claims. To this end, it first revisits Ṣadrā’s original arguments and Miṣbāḥ’s objections, and then systematically evaluates the author’s earlier replies alongside the counter critiques advanced by Rīyāḥī. The analysis shows that many of Rīyāḥī’s defenses rely on imprecise interpretations of Ṣadrā’s philosophical framework. In particular, Ṣadrā’s conception of cognitive forms as modes of existence whose very reality consists in being known stands in sharp contrast to the accidentalist conception of knowledge presupposed in Rīyāḥī’s defense. Accordingly, this study concludes that the Ṣadrian proofs for the unity of the intellect and the intelligible within Transcendent Philosophy remain philosophically defensible. نظریۀ اتحاد عاقل و معقول از مهم‌ترین مباحث فلسفۀ اسلامی است که در حکمت متعالیه جایگاهی محوری دارد. صدرالمتألهین برای اثبات این نظریه دو برهان اقامه کرده است که از آنها با عنوان «برهان تضایف» و «برهان نور و ظلمت» یاد می‌شود. پیچیدگی‌های این براهین، موجب طرح اشکال‌ها و نقدهای متعدد از سوی اندیشمندان پس از ملاصدرا بر این براهین شده است. در این میان، استاد مصباح یزدی مجموعه‌ای از اشکال‌ها را متوجه این دو برهان دانسته است. نگارنده در مقاله‌ای با عنوان «نقد و بررسی اشکالات استاد مصباح به دو برهان صدرالمتألهین در اثبات اتحاد عالم و معلوم» به این ایرادها پاسخ داده و کوشیده بود کارآمدی براهین صدرایی را حفظ کند. دکتر علی ارشد ریاحی در مقاله‌ای با عنوان «دفاع از اشکال‌های استاد مصباح به دو برهان صدرا برای اثبات اتحاد عاقل و معقول» به دفاع از اشکال‌های استاد مصباح پرداخته است. مقالۀ حاضر با رویکردی انتقادی، به بررسی مدعیات دکتر ریاحی می‌پردازد. بدین منظور، نخست ساختار استدلال‌های صدرالمتألهین و اشکال‌های استاد مصباح بازخوانی می‌شود و سپس پاسخ‌های نگارنده و نقدهای منتقد به‌صورت نظام‌مند تحلیل می‌گردد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که دفاعیات منتقد در بسیاری موارد مبتنی بر تلقی نادقیق از مراد صدرالمتألهین است. به‌ویژه، تبیین صدرایی از صور ادراکی به‌مثابۀ نحوی از وجود، که سراسر هویت آن مدرَک بودن است، با تفسیر عرض‌انگارانه از علم که مبنای دفاع منتقد قرار گرفته، ناسازگار می‌نماید. بدین‌ترتیب، نوشتار حاضر نشان می‌دهد که براهین نظریۀ اتحاد عاقل و معقول در حکمت متعالیه همچنان قابل دفاع است. https://jitp.ut.ac.ir/article_106240_2cfbd3a85bb6d121e5e71c3b3113cc0b.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 08 23 The Conceptual Implication of the Terms “Essence (Dhāt),” “Essential (Dhātī),” and “Per Se (Bi l Dhāt)” for the Primacy of Quiddity in Islamic Philosophy دلالت مفهومی اصطلاحات «ذات»، «ذاتی» و «بالذات» بر اصالت ماهیت در فلسفه اسلامی‏ 55 71 106241 10.22059/jitp.2026.405218.523664 FA حجت اسعدی استادیار، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران. 0000-0001-8442-8765 Journal Article 2025 10 29 The terms dhāt (essence), dhātī (essential), and the qualificative expression bi l dhāt (per se), along with their related concepts, are among the most frequently employed notions in Islamic logic and philosophy. Across the various schools of Islamic thought, these terms have been used in multiple lexical and technical senses. While in some contexts a clear distinction among these meanings has been carefully maintained, in other cases such distinctions lack sufficient clarity. As a result, certain usages carry implicit connotations and conceptual residues of the doctrine of the primacy of quiddity. Although this poses no difficulty within philosophical systems that do not endorse the primacy of existence—and indeed remains fully compatible with quiddity based metaphysics—it becomes deeply problematic once the primacy of existence is adopted as the foundational principle of a philosophical system. Employing an analytical method through a close reading of classical discussions among Muslim philosophers on this issue, and by critically examining and evaluating these positions, the present study argues that the terms dhāt, dhātī, and the qualificative bi l dhāt are remnants of a quiddity based mode of thought—an epistemic and metaphysical paradigm that has been superseded. The paper further presents textual and conceptual evidence in support of this claim, which is discussed in a differentiated manner throughout the study. Ultimately, it is argued that the formulation and continued use of these terms—particularly within an existentialist philosophical framework, and especially in Transcendent Philosophy (al Ḥikma al Mutaʿāliyah)—require critical reassessment, and that a linguistic and conceptual revision is necessary for their appropriate employment. «ذات»، «ذاتی»، قید وصفی «بالذات» و مفاهیم وابسته به آنها از اصطلاحات پرکاربرد در منطق و فلسفۀ اسلامی است و در همه مکاتب حکمی اسلامی در معانی مختلف لغوی و اصطلاحی به‌کار رفته است. اگرچه در مواردی میان این معانی تفکیک روشنی صورت گرفته است، اما در برخی موارد این تفکیک از وضوح کافی برخوردار نیست و ازهمین‌رو در برخی استعمالات، دلالت‌ها و ریشه‌های اصالت ماهوی در کاربرد آنها وجود دارد. این مطلب، اگرچه در دستگاه فلسفی غیراصالت وجودی، مشکل‌آفرین نیست بلکه آموزه‌ای سازگار با نگرش اصالت ماهوی است، اما درصورتی‌که اصالت وجود محور یک دستگاه فلسفی قرار گیرد، به آموزۀ کاملاً ناهمگون مبدّل می‌شود. پژوهش حاضر با روش تحلیلی از طریق خوانش مباحث حکمی فیلسوفان مسلمان در موضوع مذبور، و نقد و بررسی آنها، به این مطلب واصل می‌شود که اصطلاح «ذات»، «ذاتی» و قید وصفی «بالذات» بازماندۀ تفکر اصالت ماهوی است که یک پارادایم ابطال شده است و شواهدی نیز بر تأیید این مسأله وجود دارد که به تفکیک مورد اشاره قرار می‌گیرد و در نهایت روشن خواهد شد که جعل و به‌کارگیری این اصطلاحات، به‌ویژه در دستگاه فلسفی اصالت وجودی؛ به‌طور خاص حکمت متعالیه، نیازمند بازنگری است و ضرورت دارد که اصلاح زبان‌شناسانه‌ای برای استفاده از این واژگان صورت گیرد. https://jitp.ut.ac.ir/article_106241_803a314c3f557f18bca7b90cb126842e.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 09 21 Analytic Study of ‘Connective Word’ in Propositions and Its Meaning in Avicenna’s Ontology تحلیل «رابطه» در قضایا و بررسی مدلول آن در وجودشناسی ابن‌سینا‏ 75 96 108922 10.22059/jitp.2026.404287.523658 FA جواد عظیمی دستگردی دانش‌آموختۀ دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. 0009-0009-1810-6739 علی ارشد ریاحی استاد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل البیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران 0000-0002-6478-8875 Journal Article 2025 10 14 "Copulative existence" is linked to "connective word" in propositions, so much so that even the word "existence" has been used as a connective word by philosophers. In transcendental wisdom, "copulative existence" is meaning of "connective word" in positive and true propositions. This is while in negative propositions, even assuming the lack of a "judgement", the connective word has been discussed. In this article, using the method of content analysis in the works of Avicenna, the connective word and its meaning have been studied and it is resulted that: First, there is no fundamental difference between Avicenna and Mulla Sadra in the meaning of the connective in propositions, and in both views, it implies the relation of the predicate to the subject. This relation (which is a propositional meaning) indicates the Existence of relation Outside. Secondly, there are two issues that distinguish Avicenna: one is that in Avicenna's philosophical system, all existing beings are independent individuals who are related to each other by relations, and the other is that the signified "connective word" has two states, one before assenting and one after, in which second case it is related and connected to "fact of the matter". Therefore, just as beings, on the basis of relations, with that specific existence they possess, are interconnected and unified in the world, in the mind as well, nominal meanings, by virtue of the specific characteristic of the meanings of these relations (i.e., propositional meaning), particularly "connective words," become a mirror of the world. And through the assent that supervenes upon these relations, they make possible the objectivity (or correspondence) of the mind and the external world. «وجود رابط» با «رابطه» در قضایا پیوند خورده است؛ به نحوی که حتی لفظِ «وجود» به عنوان رابطه توسط فیلسوفان به کار برده شده است. در حکمت متعالیه، «وجود رابط» مدلول «رابطه» در قضایای حملی ایجابی مطابق با واقع است. این در حالی است که در قضایای سالبه، حتی با فرض عدم «حکم»، نیز از رابطه سخن گفته شده است. در این مقاله، با روش تحلیل محتوا در آثار ابن‌سینا، رابطه و مدلول آن بررسی ‌شده و نتایج زیر به دست آمده است: یکم اینکه اختلاف مبنایی بین ابن‌سینا و ملاصدرا در مدلول رابطه در قضایا وجود ندارد و از نظر هر دو بر نسبت محمول به موضوع دلالت می‌کند. این نسبت (که معنایی حرفی است)، از وجود افرادِ اضافه حکایت می‌نماید؛ دوم اینکه دو موضوع است که ابن سینا را ممتاز می‌کند: یکی اینکه در نظام فلسفی ابن سینا موجودات اشخاص مستقلی هستند که با اضافات مرتبط با یکدیگر می‌شوند و دیگری اینکه مدلول «رابطه» دو حالت دارد یکی قبل از تصدیق و یکی بعد از آن که در حالت دوم با «نفس الامر» ارتباط و اتصال دارد. بنابراین همانگونه که موجودات بر پایۀ اضافات با آن وجود خاصی که دارند در جهان یکپارچه و مرتبط‌اند، در ذهن نیز معانی اسمی به واسطۀ ویژگی خاص معانی این اضافات (معانی حرفی) به خصوص «رابطه»ها تبدیل به آینه‌ای از جهان می‌شوند و با تصدیقی که عارض بر این روابط می‌گردد، عینیت ذهن و عین را ممکن می‌سازد. https://jitp.ut.ac.ir/article_108922_ee14d18c0501d4a12c22ce92113df36e.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 08 23 Assessment of Objections to Allameh Tabatabaʾi’s Theory of Iʿtibariyat (Enactive Cognitions) Basic Objections to the Principle of I’tibar (Enactive Cognition) داوری اشکالات بر نظریة ادراکات اعتباری علامه طباطبائی: اشکال به اصل اعتبار 101 122 108923 10.22059/jitp.2026.409728.523696 FA مصطفی حسامی دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و حکمت و منطق، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران 0009-0001-7659-2757 Journal Article 2026 01 27 The theory of i'tibariyat or “Enactive cognitions” by the late Allama Tabataba'i was an innovative theory in epistemology and rational psychology with implications for such fields as logic, jurisprudence and principles of jurisprudence, ethics, law, social sciences and theology. It's been also a subject of ongoing debates and discussions to date. Given that close to a century has passed since its introduction, a full appraisal of the theory seems imperative. My goal is examining the critical responses over this period in the hope of certifying the validity of the theory and its application in various fields. The outcome, I surmise, far from rejection of the theory is refinement and consolidation of its general framework. In this paper, I start by providing a historical background and a list of key issues raised against the theory. Then, I focus on two of them for the present paper. I address a logical issue raised about the criterial status of the modal “ought” proposed by Allam for identifying Enactive cognitions, and reinforce a literal interpretation which overcomes the objection. Then I deal with a major issue concerning the general postulation of i'tibar in voluntary actions, the very bedrock of the theory. By inspiration from Allama’s own passages, I resolve the crucial objection by rejecting necessity of formal i'tibar in actions and dividing general i’tbar into implicit and formal types so that either type would be sufficient for voluntary actions. نظریۀ اعتباریات یا ادراکات اعتباری مرحوم علامه‌ طباطبائی نظریه‌ای بدیع در حوزه معرفت‌شناسی و علم‌النفس بود که دامن علوم مختلفی چون منطق، فقه، اصول، اخلاق، حقوق، علم‌الاجتماع و الهیات را دربرمی‌گیرد و تا به امروز مورد اشکالات و مباحثی زیادی نیز بوده است. با توجه به گذشت نزدیک به یک قرن از انتشار این نظریه به نظر می‌رسد داوری کامل اشکالات وارد به آن ضروری است. هدف من بررسی پاسخ‌های انتقادی طی این دوره است تا از اعتبار نظریه و کاربست آن در عرصه‌های علمی مختلف نیز اطمینان حاصل شود. خروجی این تلاش، به گمان من، نه ردّ نظریه بلکه تنقیح و تحکیم چارچوب کلی آن است. در این مقاله، ابتدا با ارائة پیشینة تاریخی و فهرستی از اشکالات کلیدی به نظریة‌ اعتباریات آغاز می‌کنم. سپس، در مقالة حاضر بر دو مورد از آن‌ها تمرکز خواهم کرد. ابتدا به یک اشکال منطقی می‌پردازم که به ضابطة‌ فرض «باید» وارد شده که علامه برای شناسایی اعتباریات پیشنهاد کرده‌اند و تفسیری از متن را تأیید می‌کنم که بر آن فائق آید. سپس به یک اشکال عمده به اصل اعتبار در افعال ارادی که سنگ بنای نظریه است می‌پردازم. این اشکال اساسی با الهام از برخی عبارات علامه حل می‌شود و حاصل آن ردّ ضرورت اعتبار صوری در همة افعال و تقسیم اعتبار به اجمالی و صوری است طوری که هر یک از آن‌ها برای فعل ارادی کافی باشد. https://jitp.ut.ac.ir/article_108923_1bff39d1c198ac13abb74acc6fa3549a.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 08 23 The Epistemic Network of the Disciples of Ḥājj Mullā Hādī Sabzawārī and Its Role in the Formation and Development of Intellectual Sciences in Islamic Seminaries شبکۀ معرفتی شاگردان حاج ملاهادی سبزواری و نقش آن در تکوین و توسعۀ علوم عقلی در حوزه‌های علمی‏ 127 152 108924 10.22059/jitp.2026.408253.523686 FA محمد مهدی کمالی استادیار، گروه حکمت و معنویت، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، مشهد، ایران. 0000-0003-2451-1879 Journal Article 2025 12 16 This study employs a historical-analytical framework to investigate the role of Hajj Mulla Hadi Sabzevari’s disciples in transmitting and sustaining the rational sciences (al-ʿulūm al-ʿaqliyya), particularly Islamic philosophy, within the intellectual milieus of the Qajar era. Central to this inquiry is how Sabzevari’s circle functioned as a dynamic epistemic network, facilitating the development and enduring legacy of scholarly disciplines across Iran and key transregional intellectual hubs. Utilizing a network-oriented methodology anchored in historical and documentary evidence, this research maps the geographical and intellectual trajectories of Sabzevari’s students. The findings demonstrate that, following Sabzevari’s passing, the “Sabzevar School” persisted not as a static institution, but as a living, self-sustaining network of successive generations. Through scholarly migration, pedagogical efforts, prolific authorship, and the mentorship of new scholars, this network effectively facilitated the transmission and reproduction of disciplines—including logic, philosophy, traditional mathematics, and astronomy—across major cities such as Tehran, Mashhad, Isfahan, Shiraz, Semnan, Quchan, and Najaf. This phenomenon exemplifies a “decentralized transmission of knowledge” within the Islamic intellectual tradition, revealing that the longevity of a scholarly school often relies less on formal institutions than on the vitality of interpersonal educational networks. این پژوهش با رویکردی تاریخی–تحلیلی به بررسی نقش شاگردان حاج ملّاهادی سبزواری در گسترش و تداوم علوم عقلی، به‌ویژه فلسفۀ اسلامی، در حوزه‌های علمی دوره قاجار می‌پردازد. پرسش اصلی آن است که چگونه حلقه شاگردان حکیم سبزواری توانست شبکه‌ای پویا از انتقال معرفت پدید آورد و در شکل‌گیری و پایداری حوزه‌های علمی ایران و برخی مراکز علمی فرامرزی مؤثر شود. داده‌های تحقیق بر پایه منابع تاریخی و کتابخانه‌ای گردآوری شده و پیوندهای علمی شاگردان از منظر جغرافیایی و فکری مطالعه شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که مدرسه سبزوار پس از درگذشت مؤسس خود، در قالب شبکه‌ای زنده از شاگردان و شاگردانِ شاگردان تداوم یافت که از طریق مهاجرت علمی، تدریس، تألیف آثار و تربیت نسل‌های بعدی، به انتقال و بازتولید دانش‌هایی چون منطق، فلسفه، ریاضیات قدیم، هیئت و برخی شاخه‌های علوم نقلی- عقلی در شهرهایی چون تهران، مشهد، اصفهان، شیراز، سمنان، قوچان و نجف کمک کرد. حوزۀ فلسفی حکیم سبزواری نمونه‌ای از «انتقال غیرمتمرکز علم» در سنت علوم اسلامی به شمار می‌آید و نشان می‌دهد که دوام یک مکتب علمی، بیش از آنکه به نهادهای رسمی وابسته باشد، به پویایی حلقه‌های انسانی و آموزشی متکی است. https://jitp.ut.ac.ir/article_108924_a45ffadd57dfb09705c1ab367aab1c7f.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 08 23 A Demonstrative Analysis of the Functions of the Principle of Divine Grace (al-Luṭf) in the Theological Engineering of Shaykh al-Mufīd From the Necessity of Guidance to the Rationalization of the Occultation تحلیل برهانی کارکردهای قاعده لطف در مهندسی نظام کلامی شیخ مفید؛ از ضرورت هدایت تا تبیین غیبت 157 175 108925 10.22059/jitp.2026.411738.523714 FA سهیل سهیلی دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. 0009-0008-2260-6579 قربانعلی کریم زاده قراملکی دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران. 0000-0002-7957-5506 ناصر فروهی دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و علوم اسلامی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران 0009-0006-8660-1908 Journal Article 2026 02 22 The principle of grace (al-Luṭf) is one of the most fundamental principles in the theology of divine justice (al-ʿAdl), playing a decisive role in explaining the relationship between divine wisdom and the system of religious obligation (al-taklīf). The central focus of this research is to analyze the demonstrative function of this principle within the theological framework of Shaykh al-Mufīd, the founder of the Baghdad School, wherein grace is elevated from a mere descriptive principle to a "rational demonstrative tool." Employing the method of inferential content analysis and drawing upon Shaykh al-Mufīd’s foundational works—such as Awāʾil al-Maqālāt wa al-Nukat al-Iʿtiqādiyyah—this study demonstrates how al-Mufīd utilized the principle of grace to resolve epistemological impasses in the treatises on prophethood (al-nubuwwah), imamate (al-imāmah), and divine retribution. The findings reveal that Shaykh al-Mufīd resolved the paradox between human free will and the purpose of creation by shifting the obligation of grace from "obligatory justice" to "the necessity of the Almighty’s existence and wisdom." Within his intellectual framework, prophethood is conceptualized as a "supplementary grace" addressing the inherent limitations of reason, while the Imamate functions as a "protective grace" ensuring the continuity and preservation of the Sacred Law (al-Sharīʿah). Furthermore, al-Mufīd’s innovative explanation of the Occultation (al-Ghaybah) of the Imam under this principle highlights the evidentiary dynamism of grace when confronted with historical challenges. Ultimately, the study concludes that the principle of grace in al-Mufīd’s theology serves as the "central signifier" animating the Imāmī system, bridging theological rationality with the necessities of guidance to construct a coherent foundation for subsequent Shiʿi theology. قاعدۀ لطف از بنیادی‌ترین قواعد در الهیات عدلیه است که نقش تعیین‌کننده‌ای در تبیین نسبت حکمت الهی با نظام تکلیف ایفا می‌کند. مسئلۀ اصلی این پژوهش، واکاویِ کارکردِ برهانیِ این قاعده در مهندسی کلامی شیخ مفید به عنوان بنیان‌گذار مکتب بغداد است؛ جایی که لطف از یک اصل توصیفی به یک «ابزار استدلال عقلانی» ارتقا می‌یابد. این تحقیق با روش «تحلیل محتوای استنباطی» و با تکیه بر آثار اصیل شیخ مفید (نظیر اوائل المقالات و النکت الاعتقادیه)، به دنبال تبیین این مسئله است که چگونه مفید از قاعده لطف برای حل بن‌بست‌های معرفت‌شناختی در ابواب نبوت، امامت و جزا بهره جسته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شیخ مفید با تغییرِ مبنایِ وجوبِ لطف از «عدلِ الزامی» به «جود و حکمتِ باری‌تعالی»، توانست پارادوکس میان اختیار انسان و غرضِ خلقت را حل کند. در منظومه فکری او، نبوت به مثابه‌ی «لطفِ متمم» برای قصور ذاتی عقل، و امامت به عنوان «لطفِ صیانتی» برای بقای شریعت تبیین می‌گردد. همچنین، ابتکارِ ویژه مفید در تبیینِ «غیبت امام» ذیل این قاعده، نشان‌دهنده‌ی پویاییِ برهانیِ لطف در مواجهه با چالش‌های تاریخی است. نتیجه‌گیری تحقیق حاکی از آن است که قاعده لطف در کلام مفید، «دالّ مرکزی» و روحِ جاری در نظام‌واره‌ی امامیه است که توانسته است عقلانیتِ کلامی را با ضرورت‌های هدایتی پیوند زده و شالوده‌ای منسجم برای کلام شیعی در قرون بعدی فراهم آورد. https://jitp.ut.ac.ir/article_108925_c77a892d11568b6e36287688693034d4.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 08 23 Path and Shortcut A Metaphorical Network Analysis of “Perception” in Avicenna’s Al-Qasida al-Ayniyyah مسیرو میانبُر: تحلیل شبکه ی استعاری "ادراک" با نگاهی به ابیات یازدهم و هجدهم قصیده ی عینیه 179 200 108926 10.22059/jitp.2026.407782.523682 FA اسماء اسحاقی نسب دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران 0009-0000-0541-610X عبدالله صلواتی استاد، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران 0000-0001-6401-0003 عین الله خادمی استاد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران 0000-0001-6704-4014 Journal Article 2025 12 08 TheʿAyniyyah poem attributed to Avicenna has traditionally been interpreted within an ontological framework, emphasizing the soul’s descent. This study offers an epistemological reading by examining the role of its metaphorical language in representing the cognitive process in Avicenna’s philosophy. Adopting a descriptive-analytical approach grounded in Conceptual Metaphor Theory and Image Schema Theory, the study analyzes the poem alongside Avicenna’s epistemological writings, specifically focusing on verses eleven and eighteen. The findings indicate that the poem’s conceptual structure is organized around the overarching metaphor “Cognition is motion” This metaphor is elaborated through the image schemas of “path” and “shortcut”, representing discursive reasoning and immediate cognition (ḥads), respectively. The analysis demonstrates that the poem’s central metaphors are consistent with the hierarchy of cognition in Avicenna’s philosophy, depicting the soul’s epistemic transformation from the “veiled eye” to the “seeing eye.” Consequently, the poem provides a coherent representation of the cognitive process in Avicenna’s philosophy. قصیدۀ عینیۀ منسوب به ابن‌سینا در سنت تفسیری غالباً بر پایۀ خوانشی هستی‌شناختی و با تأکید بر نزول نفس تفسیر شده است. پژوهش حاضر با هدف ارائۀ خوانشی معرفت‌شناختی از این اثر، نقش زبان استعاری قصیده را در بازنمایی فرایند ادراک در دستگاه فکری ابن‌سینا بررسی می‌کند. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایۀ نظریۀ استعاره‌های مفهومی و طرح‌واره‌های تصویری انجام شده است. داده‌های پژوهش از متن قصیده و مباحث معرفت‌شناختی ابن‌سینا گردآوری و با تمرکز بر ابیات یازدهم و هجدهم تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ساختار مفهومی قصیده بر کلان‌استعارۀ «ادراک، حرکت است» استوار است. این استعاره در قالب دو طرح‌وارۀ «مسیر» و «میان‌بُر» سازمان می‌یابد که به‌ترتیب فرایند تفکر تدریجی و ادراک دفعی (حدس) را بازنمایی می‌کنند. همچنین استعاره‌های محوری قصیده با مراتب ادراک در فلسفۀ ابن‌سینا سازگارند و تحول نفس را از «چشم محجوب» به «چشم سالم» و سپس «چشم ناظر» بازنمایی می‌کنند. بر این اساس، تحلیل حاضر نشان می‌دهد که ساختار استعاری قصیدۀ عینیه بازنماییِ منسجمی از فرایند ادراک در فلسفۀ ابن‌سینا فراهم می‌آورد و از خوانشی معرفت‌شناختی از این اثر پشتیبانی می‌کند. https://jitp.ut.ac.ir/article_108926_32ce654ad54e307bb92a57fbb7c0a307.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 08 23 Near-Death Experiences in the Blind A Critique of Physicalism تجربه نزدیک به مرگ نابینایان؛ نقدی بر فیزیکالیسم 203 222 108927 10.22059/jitp.2026.412324.523716 FA سید محسن هاشمی دانشجوی دکترا، گروه فلسفۀ دین، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران. 0009-0000-6572-1771 Journal Article 2026 03 22 Physicalism, as one of the dominant paradigms in contemporary philosophy of mind, maintains that consciousness is entirely dependent upon the neural structures and physiological processes of the brain. Accordingly, all forms of sensory perception are regarded as products of neural activity. Within this framework, visual perception is considered impossible in the absence of an intact visual system and a functioning visual cortex. However, reports of near-death experiences (NDEs) in blind individuals—particularly those who are congenitally blind—have raised significant questions concerning the explanatory adequacy of this account. The central question addressed in this study is how individuals who have never possessed visual experience can nevertheless report vivid, detailed, and in some cases veridical perceptions during conditions in which brain activity is severely impaired or apparently absent. Employing a descriptive-analytical methodology, this study evaluates the phenomenon through the combined use of empirical research on near-death experiences and philosophical analysis within the philosophy of mind. The findings indicate that several well-documented reports from congenitally blind individuals resist straightforward explanation in terms of standard physicalist accounts, including hypoxia-induced hallucinations, memory reconstruction, and neurophysiological disturbances. At the very least, these cases reveal an explanatory gap within reductive physicalism. At the same time, this paper argues that such evidence should not be regarded as conclusive proof of any specific non-physicalist theory. Rather, its principal philosophical significance lies in exposing the explanatory limitations of certain reductive formulations of physicalism. Consequently, near-death experiences in the blind provide an important basis for reconsidering the relationship between mind and brain and for fostering renewed dialogue among the philosophy of mind, neuroscience, and philosophy of religion. یکی از چالش‌برانگیزترین مسائل در فلسفه ذهن و دین، تبیین ماهیت آگاهی و نسبت آن با بدن است. فیزیکالیسم با رویکردی تقلیل‌گرایانه، آگاهی را محصول فرعی فعالیت‌های عصبی مغز می‌داند؛ اما گزارش‌های «ادراک واقع‌نما» (Veridical Perception) در تجربیات نزدیک‌های به مرگِ (NDEs) افراد نابینا، به‌ویژه نابینایان مادرزاد، این پیش‌فرض را با چالشی جدی مواجه کرده است. پژوهش حاضر با هدف نقد مبانی فیزیکالیسم، به تحلیل پدیده ادراک بصری در نابینایان طی تجربه نزدیک به مرگ می‌پردازد. پرسش اصلی این است که چگونه فردی بدون سابقه تجربه بصری و در شرایطی که فعالیت مغزیْ متوقف یا به حداقل رسیده است، می‌تواند اطلاعاتی دقیق و مطابق با واقعیت از محیط پیرامون گزارش کند؟ این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با استناد به یافته‌های تجربی روان‌شناختی و شواهد پدیدارشناختی، به واکاوی نسبت میان ذهن و بدن در لحظات بحرانی می‌پردازد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که پدیده «بینایی ذهنی» (Mindsight) در نابینایان، تبیین‌های بیولوژیک و مادی‌گرایانه (مانند توهمات ناشی از هیپوکسی یا بازسازی حافظه) را ابطال می‌کند. از آنجا که این افراد مفاهیم بصری (مانند رنگ و وضوح هندسی) را در غیاب کارکرد قشر بینایی درک می‌کنند، فرضیه وابستگی هستی‌شناختی آگاهی به ماده سست می‌شود. یافته‌های این نوشتار مؤید آن است که فیزیکالیسم در تبیین تجربیات بصری نابینایان دچار «شکاف تبیینی» است. در نهایت، مقاله استدلال می‌کند که این پدیده، شواهدی قوی به نفع نظریات غیرفیزیکالیستی (همچون دوگانه‌انگاری یا آگاهی بنیادین) فراهم آورده و استقلال آگاهی از ارگانیسم مادی را تقویت می‌کند. https://jitp.ut.ac.ir/article_108927_97753300fb3d135c0f555506a2d2d4e6.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 08 23 The Lived Body, Yes or No A Comparative Study of the Birth of Sensory Perception in Peripatetic Philosophy and Merleau-Ponty’s Phenomenology بدن زیسته، آری یا نه؟ بررسی تطبیقی تولد ادراک حسی در فلسفه مشاء و پدیدارشناسی مرلوپونتی 229 246 108928 10.22059/jitp.2026.414396.523734 FA نادیا مفتونی استاد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. 0000-0002-7251-2027 Journal Article 2026 05 13 The aim of this research is to conduct a comparative study of two epistemological models in explaining how sensory perception emerges: the theory of "common sense" (al-ḥiss al-mushtarak) in the philosophy of al-Fārābī and Avicenna, and the theory of the "lived body" in the phenomenology of Maurice Merleau-Ponty. The central question is whether sensory perception is a staged, analysable, and representational process or a holistic, pre-reflective phenomenon rooted in the lived interaction of the body with the world. Employing a comparative-analytical approach based on a close reading of primary philosophical texts—including the works of al-Fārābī, Avicenna, and Merleau-Ponty—this study compares the ontological foundations, mechanism of perception, origin of meaning, and the feasibility of simulating cognition in these two intellectual systems. The findings show that al-Fārābī and Avicenna view perception as an ascending progression from sensory passivity to rational actuality, in which the body serves as a passive instrument for the soul and common sense assumes the role of integrating dispersed data. Conversely, Merleau-Ponty, by critiquing subject-object dualism and rejecting raw sensory data, introduces perception as intertwined with the "flesh of the world" and considers it to lack an algorithmic equivalent. While both perspectives share an emphasis on the unity of perception, they diverge regarding the ontological status of the body, the origin of meaning, and the possibility of algorithmic modeling. In conclusion, human perception is a multilayered phenomenon, and its comprehensive explanation requires the simultaneous acceptance of two dimensions: staged analysability according to the theory of common sense to explain higher levels of cognition, and lived holism according to the phenomenology of the lived body to explain the pre-reflective layer of perception. This integration can open new horizons in philosophy of mind, cognitive science, and the design of artificial intelligence systems. پژوهش حاضر با هدف بررسی تطبیقی دو الگوی معرفت‌شناختی در تبیین چگونگی تولد ادراک حسی انجام شده؛ از یک سو نظریه «حس مشترک» در فلسفه فارابی و ابن‌سینا و از سوی دیگر نظریه «بدن زیسته» در پدیدارشناسی موریس مرلوپونتی. پرسش محوری آن است که آیا ادراک حسی فرایندی مرحله‌ای، تحلیل‌پذیر و قابل‌بازنمایی است یا پدیده‌ای کل‌گرا، پیشاانعکاسی و ریشه‌دار در تعامل زیسته بدن با جهان. این تحقیق با رویکردی تطبیقی‑تحلیلی و با تکیه بر خوانش دقیق متون اصلی فلسفی، شامل آثار فارابی (آراء اهل المدینه الفاضله، السیاسة المدنیة)، ابن‌سینا (الشفاء، الاشارات و التنبیهات) و مرلوپونتی (پدیدارشناسی ادراک، دیدنی و نادیدنی)، به مقایسه مبانی هستی‌شناختی، سازوکار ادراک، منشأ معنا و امکان شبیه‌سازی شناخت در این دو نظام فکری پرداخته است. نتایج نشان می‌دهد فارابی و ابن‌سینا ادراک را سیری صعودی از انفعال حسی به فعلیت عقلانی می‌دانند که در آن بدن ابزاری منفعل برای نفس است و حس مشترک نقش یکپارچه‌سازی داده‌های پراکنده را بر عهده دارد. در مقابل، مرلوپونتی با نقد دوگانه‌انگاری سوژه‑ابژه و رد داده‌های خام حسی، ادراک را هم‌تنیده با «گوشت جهان» معرفی می‌کند و آن را فاقد معادل الگوریتمی می‌داند. دو دیدگاه در تأکید بر وحدت ادراک اشتراک دارند، اما در جایگاه هستی‌شناختی بدن، منشأ معنا یعنی عقل انتزاعی در برابر تعامل پیشاانعکاسی و امکان مدل‌سازی الگوریتمی از هم جدا می‌شوند. ادراک انسانی پدیده‌ای چندلایه است و تبیین کامل آن نیازمند پذیرش هم‌زمان دو ساحت است: تحلیل‌پذیری مرحله‌ای مطابق با نظریه حس مشترک برای تبیین سطوح عالی شناخت، و کل‌مندی زیست‌محور مطابق با پدیدارشناسی بدن زیسته برای تبیین لایه پیشاانعکاسی ادراک. این ترکیب می‌تواند افق جدیدی در فلسفه ذهن، علوم شناختی و طراحی سامانه‌های هوش مصنوعی بگشاید و به درکی جامع‌تر از ماهیت آگاهی انسانی بینجامد. https://jitp.ut.ac.ir/article_108928_c56613815b9f708eb9df7eb6afd42a49.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 08 23 The Fallibility of Reason and the Epistemic Justification of Religious Beliefs Reconstructing the Authority of Reason in Imami Rational Theology خطاپذیری عقل و توجیه معرفتی باورهای دینی: بازسازی حجیت عقل در کلام عقلی امامیه 249 272 108929 10.22059/jitp.2026.411423.523711 FA محمد ابراهیم ترکمانی دانش‌آموختۀ دکترای کلام امامیه، گروه کلام و عقاید، دانشکدۀ علوم و معارف اسلامی، دانشگاه قرآن و حدیث، قم، ایران. 0000-0001-5237-5769 Journal Article 2026 02 17 Awareness of human fallibility raises a fundamental question: Can religious beliefs remain epistemically justified, or does the possibility of rational error undermine their epistemic standing? Using an analytical-critical method and the theory of epistemic defeaters, this study evaluates an argument that moves from awareness of rational fallibility to the collapse of reason-based justification for religious beliefs. It combines contemporary epistemic analysis with a rereading of rational authority in Imami theological texts. The findings show that the collapse argument conflates three levels: the general possibility of error, an actual defeater in a particular case, and the global unreliability of reason. Fallibility disrupts a belief’s justificatory status only when specific and relevant evidence indicates a malfunction in the belief-forming process at issue. General awareness of cognitive limitation has no such effect, while a global denial of rational authority weakens the rational basis of that denial itself. Imami rational theology therefore supports a model of “limited but reliable reason.” Reason derives its authority not from infallibility or self-sufficiency, but from ordinary reliability, correctability, and a complementary relationship with revelation. This model reconciles critical rationality with epistemically responsible religious commitment. آگاهی از خطاپذیری و محدودیت‌های عقل انسانی این پرسش را پیش می‌نهد که آیا باورهای دینی همچنان می‌توانند از توجیه معرفتی برخوردار باشند، یا امکان خطای عقل، اعتبار معرفتی آن‌ها را تضعیف می‌کند. پاسخ به این پرسش بدون تفکیک عقل به‌مثابه استنتاج قیاسی در الهیات طبیعی کلاسیک، عقل به‌مثابه مجموعه قوای طبیعی معرفتی انسان در الهیات طبیعی معتدل، عقلانیت باور و توجیه معرفتی روشن نمی‌شود. مسئله اصلی این پژوهش آن است که آیا آگاهی موجه از خطاپذیری عقل می‌تواند به ناقضی برای توجیه معرفتی باورهای دینی در چارچوب کلام عقلی امامیه تبدیل شود، یا آنکه می‌توان هم‌زمان با پذیرش محدودیت عقل، از اعتبار معرفتی آن دفاع کرد. پژوهش با روش تحلیلی ـ انتقادی و با بهره‌گیری از نظریۀ ناقض‌های توجیه در معرفت‌شناسی معاصر، استدلال فروپاشی توجیه باورهای دینی را صورت‌بندی و بر پایۀ مبانی کلام امامیه ارزیابی می‌کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد گذار از خطاپذیری عقل به بی‌اعتباری معرفتی آن، مبتنی بر خلط میان محدودیت عقل، امکان خطا و عدم حجیت است. خطاپذیری، به‌تنهایی، ناقض بالفعل توجیه نیست؛ بلکه تنها هنگامی تهدید معرفتی پدید می‌آورد که دلیلی خاص، مرتبط و موقعیت‌مند بر اختلال در فرایند باورسازی وجود داشته باشد. بر این اساس، الگوی «عقل محدود اما معتبر» در کلام امامیه، از یک‌سو حجیت عقل را حفظ می‌کند و از سوی دیگر، نیاز آن را به هدایت، تصحیح و تکمیل از سوی وحی توضیح می‌دهد. https://jitp.ut.ac.ir/article_108929_d2f33bcbfbca37e20d4e3e254cb90ad7.pdf

موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 59 1 2026 08 23 Is ‘Islamic Philosophy’ a Unitive Synthesis? Re-evaluating the Nature of Islamic Philosophy From the ‘Christian Philosophy’ Controversy to Henry Corbin’s Interpretation آیا «فلسفۀ اسلامی» ترکیبی اتحادی‌ست؟ بازخوانی چیستی فلسفه اسلامی، از مناقشۀ فلسفۀ مسیحی تا تفسیر هانری کُربن 277 302 108930 10.22059/jitp.2026.413578.523726 FA محمد حسین وفائیان استادیار، گروه مطالعات علم و فناوری، دانشکدۀ مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه امیرکبیر، تهران، ایران 0009-0005-5881-5258 Journal Article 2026 05 03 The question of what constitutes “Islamic” in “Islamic philosophy” has remained a persistent subject of inquiry in contemporary scholarship. Much of the existing literature, however, either juxtaposes competing positions without integrating them into a systematic framework or restricts itself to the examination of a single perspective. More importantly, insufficient attention has been paid to the modern provenance of this question within the debate over “Christian philosophy,” and to its place within a broader philosophical problem: whether philosophy can bear a religious qualification in an intrinsic, rather than merely extrinsic, sense. The central problem of this study is, therefore, to determine if—and in what sense—the term “Islamic” functions as an intrinsic qualification. How can “Islamic philosophy” constitute an essential, rather than merely additive, unity, such that the adjective “Islamic” is not an accidental attribute but enters into the very formation of the philosophical project? To address this, the article first returns to the modern source of the controversy—the debate over Christian philosophy—from which at least four major responses can be distinguished. This fourfold framework serves as a conceptual lens for examining the principal accounts of the Islamic character of philosophy. The inquiry culminates in the thesis that the Islamic identity of philosophy is grounded neither simply in the assimilation of religious propositions nor merely in the philosopher’s location within Islamic civilization. Rather, it becomes intrinsic to philosophy through the transformation of philosophical concepts and problems within the horizon opened by revelation. Henry Corbin’s interpretation of Islamic philosophy as “prophetic philosophy” is of particular significance in this respect. For Corbin, the qualification “Islamic” is neither an external designation nor the result of a deliberate project to Islamize a philosophy that is otherwise independently constituted. Instead, it designates a historical and existential process through which philosophy itself acquired a new configuration within the Islamic context. چیستی اسلامی بودن «فلسفۀ اسلامی»، پرسشی جدید در پژوهش‌های چند دهۀ اخیر نیست؛ بااین‌حال غالب آنها یا آرای گوناگون را به‌صورت پراکنده کنار هم نهاده‌اند و یا منحصر در بررسی دیدگاهی خاص هستند. مهم‌تر آنکه، به خاستگاه جدید این پرسش در مناقشۀ «فلسفۀ مسیحی» و به جایگاه آن در مسئله‌ای کلان‌تر، یعنی امکان اتصاف «درونیِ» فلسفه به وصفی دینی، توجه نشده است. مسئلۀ اصلی این جستار، امکان و چگونگی «درونی» شدن وصف اسلامی برای فلسفه اسلامی است، اینکه چگونه «فلسفه اسلامی» می‌تواند ترکیبی اتحادی و نه انضمامی باشد و این وصف، نه همچون عرَض بلکه درون معنای فلسفه جای‌ گیرد؟ اما برای پاسخی درخور، نخست باید به خاستگاه مناقشه، یعنی مناقشۀ فلسفۀ مسیحی بازگشت؛ مناقشه‌ای که حداقل چهار پاسخ را پس از خود متولد ساخت. با تکیه بر این چهارگانه، می‌توان به شکلی روشن‌تر پاسخ‌های داده‌شده به چیستیِ فلسفۀ اسلامی واکاوی گردد. نقطه اوج این چهارگانه، دفاع از این تز است که اسلامی بودن نه با تکیه بر گزاره‌های دینی و یا زیست فیلسوف در تمدن اسلامی؛ بلکه در دگردیسی درونی مفاهیم و مسائل فلسفی در افق وحی، ممکن و درونی می‌گردد. در این مسیر، هانری کربن و تلقی او از فلسفه اسلامی به‌مثابه فلسفۀ نبوی، اهمیتی ویژه دارد. نزد وی، وصف اسلامی نه وصفی بیرونی یا پروژه‌ای برای دینی‌سازی فلسفه، بلکه نشانۀ فرایندی تاریخی و وجودی است که از درون، فلسفه جدیدی را در اسلام متولد ساخته است. https://jitp.ut.ac.ir/article_108930_5f44a863ff61f87f54a536470a78481b.pdf