موسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220250819Propositions Refractory to the Theory of Predication in the Thought of Seyed Ṣadr al-Dīn Dashtakīقضایای نظریۀ حملگریز در اندیشۀ سید صدرالدین دشتکی31934110326310.22059/jitp.2025.393746.523601FAسید احمدحسینی سنگ چالاستادیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.0009-0004-6996-2360Journal Article20250419The theory of predication seeks to explain predicative propositions, each of which rests on certain principles. While these principles account for some propositions, they encounter difficulties in explaining others. Dashtakī refers to two theories of predication within the Islamic philosophical–logical tradition, contending that both are incapable of explaining certain kinds of propositions. In my view, the problematic propositions for these theories can be classified into ten categories, which I call “propositions that the theory of predication cannot explain.” According to Dashtakī, earlier theories of predication attempted to integrate the attributes of the subject or predicate into the theory itself—a move that ultimately undermined their explanatory power. He therefore formulated a new theory of predication, incorporating specific elements to address these challenging propositions. The denial of relationality, the theory of the indeterminacy of the derived term (mushtaq), and a particular reading of the far‘iyya rule—each consistent with his theory of predication—enable him to tackle these issues. Propositions such as al-insān mawjud (“man exists”) are among the most problematic. Accepting relationality (nisba) within the theory of predication leads to an inevitable duality between “man” and “existence” in external reality; the conventional theory of the derived term regards “existence” as abstracted from man only when actual existence is established for him; and the rule known as far‘iyya requires the prior existence of man. In this article, while presenting my interpretation of Dashtakī’s theory and its components, I demonstrate how this theory aims to explain challenging propositions such as al-insān mawjud. In Dashtakī’s view, previous theories of predication suffered from a fundamental flaw: they incorporated the specifics of the subject or predicate into the theoretical framework itself, thereby rendering them unable to account for certain propositions.نظریۀ حمل عهدهدار تبیین قضایای حملی است. بسته به عناصری که یک نظریۀ حمل میپذیرد، ممکن است در تبیین برخی حملها با چالش مواجه گردد. دشتکی دو نظریۀ حمل در سنت فلسفی را بازشناسی کرده و معتقد است این نظریات حمل قادر به تبیین برخی قضایا نیستند. معتقدم میتوان این قضایا را ـ که من قضایای نظریۀ حمل گریز مینامم ـ در ده ردۀ کلی جای داد. به عقیدۀ دشتکی نظریات حمل پیش از وی سعی داشتند ویژگیهای موضوع یا محمول را در نظریۀ حمل خویش دخالت دهند و همین امر قدرت تبیینکنندگی این نظریات را از میان میبرد. دشتکی به نظریۀ حمل جدیدی میاندیشد و عناصری را در آن میگنجاند تا از عهدۀ تبیین این قضایا برآید؛ انکار نسبت، نظریۀ مجمل بودن مشتق و قاعدۀ فرعیه به قرائتی خاص همسو با نظریۀ حمل این امکان را به او میدهند. قضایایی مانند «الإنسان موجود» جزو چالشیترین این قضایاست. پذیرش نسبت در نظریۀ حمل لزوم دوییت انسان و وجود در خارج را در پی میآورد؛ نظریۀ متعارف مشتق، انتزاع موجود را متوقف بر ثبوت بالفعل مبدأ وجود برای انسان میداند و قاعدۀ فرعیه، وجود پیشینی انسان را لازم میشمرد. در این مقاله ضمن ارائه تفسیر خود از نظریۀ حمل دشتکی و عناصر آن، نشان میدهم که این نظریۀ چگونه قرار است قضایایی چالشی مانند «الإنسان موجود» را تبیین کند.https://jitp.ut.ac.ir/article_103263_18c56183fec98f313a693912d7276fd0.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220250819Exploring the Compatibility of Faith and Inquiry within the Framework of Howard-Snyder’s Viewامکانسنجی سازگاری ایمان و تحقیق در چارچوب دیدگاه هوارد-اسنایدر34736710326410.22059/jitp.2025.394811.523609FAمحبوبهپاکدلدانشجوی دکترا، گروه فلسفۀ دین، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.0000-0001-9499-7259عباسیزدانیاستاد، گروه فلسفۀ دین، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران0000-0001-9499-7259محمدرضابیاتدانشیار، گروه فلسفۀ دین، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.0009-0003-6873-4078Journal Article20250510This article addresses the apparent conflict between religious faith and inquiry. At the heart of this tension lies an incompatibility: belief requires commitment, whereas inquiry involves questioning and the suspension of judgment. Dominant approaches in the epistemology of religion, which are largely doxastic, typically define faith as belief in religious propositions. On these accounts, faith and inquiry are seemingly incompatible. However, the historical coexistence of faith and inquiry among religious thinkers and philosophers suggests otherwise. Drawing on conceptual analysis and Daniel Howard-Snyder’s non-doxastic account, this study argues that conceiving of faith as beliefless assuming—a cognitive attitude similar to belief—can resolve the conflict. The article’s contribution lies in offering a framework that distinguishes faith from belief, while incorporating Jane Friedman’s concept of the interrogative attitude and Michael Palmira’s hypothesis-based approach. This framework enables religious believers to actively engage in rational inquiry. The findings indicate that this approach not only offers a theoretical resolution to the faith-inquiry conflict, but also yields practical implications for science-religion dialogue and the methodology of religious studies.این مقاله به بررسی ناسازگاری ظاهری میان «ایمان دینی» و «تحقیق» میپردازد. دلیل اصلی این ناسازگاری به تعارض میان «باور» و «تحقیق» بازمیگردد؛ زیرا تحقیق مستلزم پرسشگری و تعلیق قضاوت است و این با باور ناسازگار تلقی میشود. در حالی که، دیدگاههای رایج در معرفتشناسی دین که عمدتاً بر رویکردهای باورمحور استوارند، ایمان را مستلزم باور به گزارههای دینی میدانند. بر این اساس، ایمان و تحقیق در ظاهر ناسازگار به نظر میرسند. با این حال، نمونههای تاریخی از متفکران و فیلسوفان دیندار نشان میدهد که ایمان و تحقیق میتوانند در عمل همزیستی داشته باشند. این پژوهش با روش تحلیل مفهومی و با اتکا بر دیدگاه غیرباورمحور دنیل هَوارد-اسنایدر استدلال میکند که تلقی ایمان بهعنوان «فرض بدون باور» به مثابه نوعی نگرش شناختی شبهباور میتواند این ناسازگاری را برطرف سازد. نوآوری مقاله در ارائه چارچوبی است که با تفکیک ایمان از باور و تلفیق آن با «نگرش پرسشی» جین فریدمن و مفهوم «فرضیه» در تحلیلهای مایکل پالمیرا، امکان مشارکت فعال دینداران در پژوهش را فراهم میسازد. یافتهها حاکی از آن است که این رویکرد نهتنها راهحلی نظری برای رفع تعارض ایمان و تحقیق ارائه میدهد، بلکه در حوزههای عملی مانند تعامل علم و دین و روششناسی پژوهشهای دینی نیز پیامدهای سازندهای در پی دارد.https://jitp.ut.ac.ir/article_103264_776b8687d3976894e8dfdb0f9b077a6c.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220260202The Unconditioned Condition of Consciousness:
Avicenna on the Nature of “Self-Awareness”شرط نامشروط آگاهی چیستی «خودآگاهی» نزد ابنسینا37138810578810.22059/jitp.2025.394421.523605FAسجادامیرخانی شهرکیمدرس و پژوهشگر فلسفۀ اسلامی، دانشگاه ییواسکیلا، ییواسکیلا، فنلاند0009-0002-6339-5858Journal Article20250430This article examines Avicenna’s doctrine of <em>shuʿūr bi-dhāt</em>, or “self-awareness,” and argues that, because it is unmediated by forms or cognitive faculties, this awareness is not of the order of conceptual or representational knowledge. Consequently, <em>shuʿūr bi-dhāt</em> must be distinguished from various forms of self-knowledge that rely on conceptual cognition. According to Avicenna, this awareness possesses three essential features: actuality, permanence, and immediacy. He regards <em>shuʿūr bi-dhāt</em> as the condition for the possibility of every other act of cognition and awareness, since in every judgment—even those whose subject is “I”—the agent is already and pre-reflectively aware that it is <em>he himself</em> who makes the judgment. For this reason, self-awareness, for Avicenna, is axiomatic, a priori, and independent of any other form of cognition: while it constitutes the necessary ground of all awareness, it is itself grounded in nothing beyond itself. Thus, <em>shuʿūr bi-dhāt</em> can be understood as a kind of non-conceptual, a priori awareness that is the unconditioned condition of every other consciousness. This doctrine of self-awareness, though partially resonant with certain analytic-philosophical accounts, is identical with none of them.این مقاله به بررسی آموزۀ «شعور به ذات»، یا «خودآگاهی»، در فلسفۀ ابنسینا میپردازد و نشان میدهد که این آگاهی، به دلیل عدم وساطت صورت و قوایشناختی، از سنخ شناخت حصولی و مفهوممند نیست. در نتیجه، «شعور به ذات» از انواع مختلف خودشناسی که مبتنی بر شناخت حصولی هستند، متمایز میشود. این آگاهی، از نظر ابنسینا سه ویژگیِ بالفعل بودن، دائمی بودن و بیواسطه بودن را داراست. ابنسینا «شعور به ذات» را شرط هرگونه شناخت و آگاهی دیگر میداند، چراکه در هر حکمی، حتی احکام با موضوع «من»، شخص بهطور پیشینی آگاه است که این اوست که آن حکم را صادر میکند. به دلیل همین ویژگیها، خودآگاهی برای ابنسینا امری بدیهی، پیشینی و مستقل از هر نوع آگاهی دیگر است؛ بهگونهای که هرچند شرط هرگونه شناخت و آگاهی محسوب میشود، اما خود مبتنی بر هیچ آگاهی پیشینیِ دیگری نیست. بنابراین، «شعور به ذات» نزد ابنسینا را میتوان نوعی آگاهیِ غیرمفهوممندِ پیشینی دانست که شرط نامشروط هر آگاهی دیگر است. این تلقی از خودآگاهی، اینهمان با هیچیک از تلقیهای رایج از خودآگاهی در فلسفۀ تحلیلی نیست.https://jitp.ut.ac.ir/article_105788_17165ada3cf9ed9e1c270380a3dd98a7.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220260202A Symbolic Representation of Non-Detailed Awareness (al-Ilm al-Ijmali) Based on Disjunctive Propositions and Epistemic Operatorsبیان نمادین علم اجمالی بر پایۀ گزارۀ فصلی و عملگر معرفتی39141110578910.22059/jitp.2025.400309.523632FAاحمدابراهیم زادهدانشجوی دکترا، گروه فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.0009-0009-7975-3075فاطمه ساداتنبویاستادیار، گروه ریاضی، دانشکدۀ علوم پایه، دانشگاه قم، قم، ایران0000-0002-1005-2088Journal Article20250906This article addresses the formalization of the concept of non-detailed awareness (<em>al-ʿIlm al-ijmālī</em>) within the discipline of Principles of Islamic Jurisprudence (<em>uṣūl al-fiqh</em>). For this purpose, the proposed symbolic representation must accurately capture the specific characteristics of non-detailed awareness as extensively discussed in Uṣūl al-Fiqh. Following an introduction to the concept, the study points to two key doctrinal issues: its bindingness (munjizīyat) and its dissolution (inḥilāl). Subsequently, the article presents a perspective advanced by contemporary researcher Mahmoud Morvarid concerning the nature of non-detailed awareness. According to this view, the object of such awareness can be explained through a disjunctive proposition. By analyzing a central assumption in Morvarid's framework—namely, that non-detailed and detailed awareness share the same epistemic nature, differing only in their intentional objects—we demonstrate that his approach fails to provide an adequate foundational model for formalizing non-detailed awareness in a manner that fulfills all the requirements set forth in Uṣūl al-Fiqh. Therefore, drawing on scholars of Uṣūl al-Fiqh who conceptualize non-detailed awareness as a conjunction of an awareness and two unawarenesses, we refine the formalization suggested by the aforementioned view. We propose symbolizing non-detailed awareness as one awareness (of a disjunctive proposition) coupled with two unawarenesses (regarding its components), formalized as:
B(p∨q) ∧ Bp ∧ Bq
We further demonstrate that this formalization effectively represents the characteristics of non-detailed awareness as emphasized by scholars of Uṣūl al-Fiqh.موضوع این نوشتار چگونگی تبیین نمادین علم اجمالی در دانش اصول میباشد. برای این منظور میباید بیان نمادین ما بتواند بهخوبی خصوصیاتی از علم اجمالی را که در اصول فقه پیرامون آنها بحث شده است، بازنمایی کند. ازاینرو پس از مقدمه و معرفی علم اجمالی به مبحث منجزیت و انحلال علم اجمالی اشاره میکنیم. در ادامه با مطرح کردن دیدگاهی که توسط برخی از پژوهشگران معاصر (محمود مروارید) در مسئلة ماهیت علم اجمالی مطرح شده، خواهیم دید که براساس آن، متعلق علم اجمالی برحسب گزارهای فصلی تبیینپذیر است. اما با توجه به پیشفرض مهم دیگری که در این دیدگاه مورد تایید ایشان قرار گرفته، ماهیت علم اجمالی و تفصیلی را یکی دانسته و تفاوت آنها را صرفا در تفاوت متعلقشان میداند، نشان میدهیم که این دیدگاه نمیتواند مبنایی برای بیان نمادین علم اجمالی تلقی گردد و تمامی خصوصیات مورد انتظار از آن را در دانش اصول بازنمایی کند. به همین جهت با استناد به برخی از دانشوران اصول که علم اجمالی را ترکیبی از یک علم و دو جهل میدانند، صوریسازی مطرح در دیدگاه یادشده را تکمیل نموده و علم اجمالی را به صورت یک اطلاع (از گزارهای فصلی) و دو عدم اطلاع (نسبت به مولفههای آن) نمادین میسازیم:
همچنین نشان میدهیم که این بیان نمادین از علم اجمالی بهخوبی ویژگیهای موردنظر دانشوران اصول را در این مورد بازنمایی میکند.https://jitp.ut.ac.ir/article_105789_147662b5fc2d3b06c90ec0f72064bcb4.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220260202The Cosmological Model of the Oscillatory Universe proposed by Steinhardt and Its Atheistic Implications :
A Critical Study from the Perspective of Sadraian Philosophyمدل کیهانشناختی جهان نوسانی استاینهارت و دلالتهای الحادی آن تحلیلی انتقادی در پرتو فلسفه ملاصدرا41743810579010.22059/jitp.2025.400412.523634FAزهرارویائیدانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.0009-0007-1954-7718جعفرشانظریدانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران0000-0002-7550-4698Journal Article20250821According to the traditional belief of monotheistic theologians, God created the universe ex nihilo, and the cosmos is not eternal. In contrast, Paul Steinhardt, one of the most prominent contemporary physicists, by proposing the Cyclic Universe Model, conceives the cosmos as composed of endless cosmological cycles. Emphasizing the existence of a universe without a beginning, he seeks to present a picture of the world’s eternity and its independence from the hypothesis of a Creator God. This article first introduces and explicates Steinhardt’s cyclic cosmological model, then extracts its philosophical–theological implications, and finally analyzes and evaluates them based on Mulla Sadra’s Transcendent Philosophy. Steinhardt interprets the absence of a temporal beginning as negating the necessity of an external Creator and reduces the question of creation to a purely scientific analysis. On the other hand, within Islamic philosophy, Mulla Sadra at times also introduces a cyclical interpretation of the structure of the cosmos; however, his renewed notion of the origination of the world (ḥudūth al-ʿālam) enables a theistic rereading of the cyclic model. This paper demonstrates that our understanding of origination (ḥudūth) in the framework of the Transcendent Theosophy can reinterpret the cyclic structure of the universe as an expression of the continuous manifestation of the Absolute Causal Order. Accordingly, it resolves the apparent contradiction between physical eternity and temporal origination.براساس باور سنتی متکلمان توحیدی، خداوند جهان را از عدم خلق کرده و عالم ازلی نیست. در دیدگاه مقابل پل استاینهارت- یکی از برجسته ترین فیزیکدانان معاصر- با ارائه «مدل جهان نوسانی» جهان را متشکل از دوره های بیپایان کیهانی دانسته و با تأکید بر وجود جهانی بدون آغاز، درصدد ارائۀ تصویری از ازلیت عالم و بینیازی از فرضیۀ خدای خالق است. این مقاله ابتدا مدل کیهانی جهان نوسانی استاینهارت را معرفی و تبیین کرده و پیامدهای فلسفی-الهیّاتی آن را استخراج کرده و بر اساس فلسفه صدرایی آن را تحلیل و بررسی میکند. استاینهارت بینیازی از نقطه آغاز را دال بر نفی ضرورت خالق بیرونی دانسته و مسئله خلقت را به تحلیلی صرفاً علمی فرو میکاهد. دراین سو در فلسفه اسلامی، ملاصدرا نیز گاهی تفسیر ادواری از ساختار کیهان مطرح میکند اما دیدگاه نوین وی از حدوث عالم، امکان بازخوانی مدل نوسانی را در چارچوبی توحیدی فراهم میآورد. این مقاله نشان می دهد که فهم ما از «حدوث» در حکمت متعالیه، می تواند ساختار نوسانی عالم را به عنوان تبیینی از تجلی مستمر نظام علّی مطلق بازخوانی کند و تعارض ظاهری میان ابدیت در مدل فیزیکی و حدوث زمانی را حل نماید.https://jitp.ut.ac.ir/article_105790_68828f3a05c0c973c6906b7caa48b12c.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220260202Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī’s Philosophy of Mathematicsفلسفۀ ریاضیات نصیرالدین طوسی44346510579110.22059/jitp.2025.403728.523651FAمرتضیمتولیدانشآموختۀ دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.0000-0002-5305-6951Journal Article20251005The philosophy of mathematics in the Islamic intellectual tradition is both rich and sophisticated. Like his predecessor Avicenna, who engaged extensively with central problems in the philosophy of mathematics, Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī addressed many of these issues and introduced new ones of his own. The aim of this article is to substantiate this claim. Employing an analytical approach, it argues that Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī, in the full sense of the term, developed a distinct philosophy of mathematics. Al-Ṭūsī’s principal contributions to the ontology of mathematics are twofold. First, he refuted arguments for finitism—specifically the arguments from collimation and mapping. Second, he analyzed the properties of infinity, arguing that the infinite admits of comparison in terms of “less” and “more.” His contributions to the epistemology of mathematics are likewise significant. First, unlike Avicenna but in line with Ibn al-Haytham, he defended a form of empiricism with respect to mathematical propositions, just as he had defended empiricism regarding mathematical concepts, albeit within an Avicennian framework. Second, he raised the problem of mathematical truth: how mathematical propositions can be true despite being composed of secondary intelligibles that lack external instantiation, while remaining universal, veridical, and applicable to both actualized and non-actualized individuals. In response, al-Ṭūsī proposed an alternative account of truth and advanced his innovative theory of nafs al-amr.فلسفۀ ریاضیات در سنت اسلامی بسیار غنی است. همچون سلف خود ابنسینا، که به بیشتر مسائل فلسفۀ ریاضیات پرداخته است، نصیرالدین طوسی با برخی از این مسائل درگیر بوده است و حتی مسائل نویی را پیش کشیده است. هدف من در این مقاله اثبات همین مدّعا است. با رویکرد تحلیلی نشان میدهم که نصیرالدین طوسی، به معنای واقعی کلمه، فلسفۀ ریاضیات دارد. مساهمتهای عمدۀ او در وجودشناسی ریاضیات دو چیز است. نخستین ردّ استدلالهای بر تناهیگروی، یعنی دو برهان عمدۀ مسامته و تطبیق، میباشد. و دومین سخن از ویژگیهای بینهایت است، از جمله اینکه اقلّ و اکثر در آن متصوّر میشود. و مساهمتهای اصلی او در معرفتشناسی ریاضیات دو امر زیر است. نخست، او، برخلاف ابنسینا و بهسان ابنهیثم، از تجربهگرایی در باب تصدیقات دفاع میکند درست همانگونه که از تجربهگرایی در باب مفاهیم پشتیبانی میکند، در اینجا البته همسو با ابنسینا. دوم، او پرسش از صدق را پیش میکشد و از این جویا میشود که گزارههای ریاضیاتی چگونه صادقاند درحالیکه از معقولات ثانیه ساخته شدهاند که در جهان خارج چیز دستپرکنی نیستند و درحالیکه کلّی و حقیقیهاند و تمام افراد محقّق و مقدّر را دربرمیگیرند. در پاسخ به این پرسش او هم تعریف دیگری از صدق را پیش مینهد هم نظریۀ مبتکرانۀ نفسالأمر را مطرح میکند.https://jitp.ut.ac.ir/article_105791_3573a4460171ffd6a7506c36dea8de6e.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220260202The Foundations of Action in Mulla Sadra’s Philosophy and Deci and Ryan’s Self-Determination Theoryمبادی کنش در دیدگاه ملاصدرا و نظریۀ خودتعیینگری دسی و رایان47149210579210.22059/jitp.2025.395903.523618FAمحمدصادقیوسفونددانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.0009-0006-0983-4513فروغ الساداترحیم پوردانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران.0000-0001-6109-5785مهدیگنجوردانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران0000-0003-2429-1730احمدشهگلیدانشیار، گروه کلام، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، تهران، ایران.0000-0002-8280-8366محمدصادقشجاعیاستادیار، گروه روانشناسی، پژوهشکدۀ علوم انسانی، جامعه المصطفی العالمی صلیاللهعلیهوآله، قم، ایران0000-0001-9634-776XJournal Article20250528Human behavior, along with the processes involved in its formation, guidance, regulation, and transformation, has long been a central concern across multiple scientific disciplines. Despite extensive scholarship in both philosophy and psychology, systematic comparisons between the philosophical account of the foundations of action in Mullā Ṣadrā’s thought and the psychological framework of Self-Determination Theory proposed by Deci and Ryan remain scarce. This study seeks to identify points of convergence and divergence between these two approaches and to explore their implications for psychology and education. Mullā Ṣadrā examines the foundations of action within the framework of philosophical anthropology, analyzing human behavior through metaphysical principles. In his philosophy, the foundations of action are articulated as a hierarchy of psychic faculties—ranging from perception to the active faculty—with particular emphasis on the relationship between motivation and the existential levels of the human soul. By contrast, Self-Determination Theory emphasizes three innate psychological needs—autonomy, competence, and relatedness—as the primary drivers of behavior, and conceptualizes motivation along a continuum extending from intrinsic motivation to amotivation. Adopting a comparative-analytical methodology and drawing on primary philosophical and psychological sources, this study finds that both perspectives regard desire as fundamental to action and distinguish between internal and external determinants of behavior. However, they differ significantly in their accounts of the origin and structure of motivation: Mullā Ṣadrā situates motivation in transcendent ends and presents it within a hierarchical framework, whereas Deci and Ryan ground motivation in psychological needs and emphasize the dynamic, simultaneous interaction of motivational components. This comparative analysis offers valuable insights for enriching contemporary motivational psychology and informing the design of educational interventions.رفتار انسان و فرایند شکلگیری، هدایت، کنترل و تغییر آن از مباحث بنیادینی بوده که در حوزههای مختلف علمی به تفصیل بررسی شده است. با وجود پژوهشهای متعدد، مقایسۀ نظاممند میان تبیین فلسفیِ «مبادی عمل» در اندیشۀ ملاصدرا و نظریۀ «خودتعیینگری» دسی و رایان کمتر صورت گرفته است. هدف این پژوهش شناسایی وجوه اشتراک و افتراق این دو رویکرد و بررسی پیامدهای آن برای روانشناسی و آموزش است. ملاصدرا، موضوع مبادی عمل را در چارچوب انسانشناسی مورد بررسی قرار داده و تلاش نموده است تا تمامی رفتارهای انسانی را بر پایه اصول فلسفی تحلیل کند. در فلسفۀ ملاصدرا، مبادی عمل در قالب سلسهای از قوای نفس، از «تصور» تا «قوۀ فاعله»، و با تأکید بر پیوند انگیزش با مراتب وجودی انسان تبیین میشود. نظریۀ خودتعیینگری، بر سه نیاز ذاتی -خودمختاری، شایستگی و ارتباط- بهعنوان محرکهای اصلی رفتار و پیوستاری از انگیزش درونی تا بیانگیزگی تأکید دارد. این مطالعه با رویکرد تطبیقی-تحلیلی و بر پایه منابع اصیل فلسفی و روانشناختی انجام شد. نتایج نشان میدهد هر دو دیدگاه نقش اراده را اساسی میدانند و میان عوامل درونی و بیرونی تمایز میگذارند، اما در خاستگاه انگیزش و ساختار آن تفاوت دارند؛ ملاصدرا انگیزش را بر بنیاد غایات متعالی و ساختاری سلسلهمراتبی میبیند، در حالی که دسی و رایان بر نیازهای روانشناختی و تعامل همزمان مؤلفهها تأکید دارند. این مقایسه میتواند به غنیسازی روانشناسی انگیزش و طراحی مداخلات آموزشی کمک کند.https://jitp.ut.ac.ir/article_105792_3da9169b53fa5cc7355f1a7831685a8d.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220260202The Opposition of Possession and Privation (Malaka wa ʿAdam) between Unity and Multiplicityتقابل ملکه و عدم میان واحد و کثیر49752010579310.22059/jitp.2025.407080.523673FAمهدیملکشاهی صفتدانشآموختۀ دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران0009-0000-1814-537Xمصطفیملکشاهی صفتاستادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران0009-0004-0510-4770Journal Article20251126The fundamental problem of the relationship between unity and multiplicity in being is one of the most challenging philosophical issues that has continuously engaged philosophers throughout the history of thought. This article critically examines four prevalent theories concerning the nature of the opposition between unity and multiplicity: (1) opposition by contrariety, (2) opposition by correlation (relational opposition), (3) the denial of any opposition, and (4) the proposal of a fifth type of opposition. After presenting and critically assessing these views and clarifying their inadequacies in accounting for the ontological nature of existence, it is argued that none of these categories can adequately explain the genuine relationship between unity and multiplicity. This shortcoming reveals the necessity of providing a more precise account of the type of opposition involved. By means of a careful analysis of the distinct logical domains of opposition based on the concepts of essential predication and composite predication the article advances a novel theory. According to this theory, the opposition between unity and multiplicity is neither one of contrariety nor correlation; rather, it is most accurately understood as a type of privation and possession (malaka wa ʿadam). This approach offers a coherent and profound framework for understanding the nature of the opposition between unity and multiplicity within the philosophical system and opens new horizons for ontological inquiry.مسئلۀ بنیادین رابطه وحدت و کثرت در هستی، از چالشبرانگیزترین مباحث فلسفی است که همواره فلاسفه را به خود مشغول داشته است. این مقاله، به بررسی نقادانه چهار نظریه رایج در خصوص نوع تقابل میان وحدت و کثرت میپردازد: ۱) تقابل تضاد، ۲) تقابل تضایف، ۳) عدم تقابل، و ۴) قسم پنجمی از تقابل. پس از گزارش و نقد این نظریات و تبیین وجوه نارسایی آنها در مواجهه با ماهیت وجود، استدلال میشود که هیچیک از این اقسام به درستی قادر به تبیین رابطۀ حقیقی میان وحدت و کثرت نیستند و این امر، ضرورت ارائۀ تبیینی دقیق از نوع این تقابل را نمایان میسازد. در ادامه، با تحلیل دقیق اختلاف مجاری تقابلها بر اساس مفاد قضیۀ هلیه بسیطه و مرکبه، این مقاله نظریه بدیعی را مطرح میکند. بر اساس این نظریه، تقابل وحدت و کثرت نه از نوع تضاد یا تضایف، بلکه به دقت از سنخ تقابل ملکه و عدم تبیین میشود. این رویکرد، راهکاری منسجم و عمیق برای فهم نوع تقابل میان وحدت و کثرت در دستگاه فلسفی ارائه میدهد و افقهای تازهای را در مباحث هستیشناختی میگشاید.https://jitp.ut.ac.ir/article_105793_fa22881b3491c4af9294543ca0cd362f.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220260202An Analysis of the Foundations of the Fundamentality of Quiddity and the Fundamentality of Existence Based on the Objective Form of Philosophical Concepts
With Emphasis on the Views of Suhrawardī, Mīrdāmād, and Mullā Ṣadrāتحلیل مبانی اصالت ماهیت و اصالت وجود بر اساس صورت عینی مفاهیم فلسفی با تأکید بر آراء سهروردی، میرداماد و ملاصدرا52354310579410.22059/jitp.2026.399714.523630FAمحمد باقردرخشانپوردانشجوی دکتری فلسفه فیزیک، گروه فلسفۀ مضاف، دانشکده فلسفه و اخلاق، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران.0009-0009-0804-9742مسعودعبدالهزاده ارپناهیدانشیار، گروه فلسفۀ علم و فنآوری، دانشکدۀ علوم پایه، دانشگاه جامع امام حسین (ع)، تهران، ایران.0000-0001-8453-383Xیارعلیکرد فیروزجاییاستاد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ فلسفه و اخلاق، دانشگاه باقرالعلوم (ع)، قم، ایران.0000-0001-8453-383Xمیرسعیدموسوی کریمیاستاد، گروه فلسفه، دانشگاه مفید، قم، ایران0000-0001-7842-8427Journal Article20250811This paper adopts an analytical-comparative method to examine the foundations of the Fundamentality of Quiddity and the Fundamentality of Existence in Islamic philosophy, with particular attention to the objective form of secondary philosophical intelligibles (existence, contingency, unity) and logical categories (genus, differentia). Suhrawardī and Mīrdāmād, as the founders of the former school, deny an independent objective form to these categories on the grounds of the impossibility of infinite regress. They regard existence merely as the "realization of quiddity," considering quiddity as the sole authentic reality. Consequently, external reality is viewed as a "mixed single object," and these categories are deemed mental considerations. This approach, however, faces a challenge in explaining the correspondence between mind and reality. In contrast, Mullā Ṣadrā, emphasizing the Fundamentality of Existence, conceives existence as a unitary, simple, and graded reality that constitutes the authentic objective form. By distinguishing between "concrete attribution"— in which both subject and attribute have independent objective forms—and "abstractive attribution"—in which the attribute lacks a separate objective form—he explains mind–reality correspondence based on the unity of existence. The paper concludes that disagreement over the independent objective form of these philosophical concepts lies at the core of the divergence between these schools regarding the structure of reality and the criterion of truth.این مقاله با روش تحلیلی-تطبیقی به بررسی مبانی دو مکتب اصالت ماهیت و اصالت وجود در فلسفه اسلامی با محوریت مسئلۀ «صورت عینی» معقولات ثانی فلسفی (وجود، امکان، وحدت) و مقولات منطقی (جنس، فصل) میپردازد. سهروردی و میرداماد به عنوانِ نخستین بنیانگذاران مکتب اصالت ماهیت، با انکار صورت عینی مستقل برای این مقولات و استناد به برهان امتناع تسلسل در عین، وجود را صرفاً «تقرر ماهیت» در ظرف خارج یا ذهن و ماهیت را تنها واقعیت اصیل میدانند. در این دیدگاه، واقعیت خارجی که همان «شیء واحدِ مخلوط» است، فاقد تمایزات ذاتی است و مقولات مذکور، اعتبارات ذهنی (معقولات ثانی) محسوب میشوند که ذهن از تحلیل ماهیات انتزاع میکند. پیامد معرفتشناختی این نگرش، چالشی جدی در تبیین انطباق کامل ذهن و عین و استوار شدن معیار صدق بر «صلاحیت ذاتی ماهیت» است. در مقابل، ملاصدرا در چهارچوب حکمت متعالیه و با تأکید بر اصالت وجود، وجود را واقعیتی واحد، بسیط، مشکک و همان صورت عینی اصیل میداند که مبنای تحقق ماهیاتِ اعتباری است. وی با تمایز نهادن میان «اتصاف انضمامی» (دارای صورت عینی مستقل برای صفت و موصوف) و «اتصاف انتزاعی» (فاقد صورت عینی زائد، مبتنی بر انتزاع ذهنی از نحوه وجود موصوف)، مسئله انطباق را بر اساس وحدت وجود و تشکیک مراتبی آن تبیین میکند. نتیجه آنکه پذیرش یا انکار صورت عینی مستقل برای این مفاهیم بنیادین، شالوده اصلی اختلاف این دو مکتب در تبیین ساختار واقعیت، نسبت ذهن و عین و معیارهای صدق معرفتشناختی است.https://jitp.ut.ac.ir/article_105794_c2cc76253b94ccd73bde2869113b670e.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220260202A Comparative Analysis of the Rational Foundations of Self-Knowledge in Avicenna and Sydney Shoemaker
From Knowledge by Presence to Immunity to Error through Misidentificationتحلیل تطبیقی بنیادهای عقلانی خودآگاهی در فلسفۀ ابنسینا و سیدنی شومیکر ازعلم حضوری تا مصونیت از خطا بهواسطه همانندسازی54957310579510.22059/jitp.2026.404063.523655FAجوادحیدریاندانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.0009-0000-9703-9398رضارضازادهدانشیار، گروه ادیان و فلسفه، دانشکدۀ ادبیات و زبان های خارجی، دانشگاه کاشان، کاشان، ایران.0009-0009-3709-9124مجیدضیائی قهنویهدانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه ایلام، ایلام، ایران.0009-0003-2884-6251Journal Article20251012This study employs an analytic-comparative approach to reconstruct the rational foundations of self-awareness in the frameworks of Avicenna and Sydney Shoemaker, elucidating the source of "first-person privilege" in subject-involving judgments and its boundary with observational or mirror-based claims. The core issue is why subject-identification in statements like "I am in pain" is immune to misidentification errors, whereas in mirror judgments such as "I look pale"—which rely on visual reflection—this immunity weakens. The paper's aim is to articulate a two-level model of "presence/reference" and the "subject/content" mapping, demonstrating how "fundamental immunity of awareness-ownership" can be preserved as a precondition while "content fallibility" is explained as a validity condition. The method involves textual analysis of primary sources: on Avicenna's side, the theory of "knowledge by presence" and the "Flying Man" thought experiment ground "primitive presence" as the precondition for attention and judgment; on Shoemaker's side, "non-descriptive I-reference," the principle of "immunity to error through misidentification" (IEM), and "first-person authority"—with acknowledgment of judgment context-sensitivity—are examined. Findings reveal that the ontological level of presence provides the existential basis for "subject stabilization," while the logical-normative level of reference explains its linguistic-logical realization in subject-involving avowals. Thus, the "subject" remains immune to referential error, whereas the "content" (type, intensity, cause, or object of experience) remains evaluable and calibratable. The result is a demarcation of IEM's context-sensitive scope, avoidance of conflating ontological and semantic levels in self-awareness analysis, and criteria for assessing first-person claims across introspective, memory-based, testimonial, and mirror contexts.این پژوهش با رویکرد تحلیلی-تطبیقی، بنیادهای عقلانی خودآگاهی را در دو دستگاه ابنسینا و سیدنی شومیکر بازسازی میکند تا منشأ «امتیاز گفتار نخستشخص» در داوریهای فاعلی و مرز آن با احکام مشاهدهمحور یا آیینهای روشن شود. مسئله این است که چرا در گزارههایی مانند «من درد دارم» تعیینِ صاحبِ حالت از خطای همانندسازی مصون است، اما در موقعیتهایی مانند داوری آیینهای «من رنگپریدهام» که بر بازتاب بصری تکیه دارد، این مصونیت تضعیف میشود. هدف مقاله، صورتبندی الگوی دوسطحی «حضور/ارجاع» و نگاشت «صاحب/محتوا» است تا نشان دهد چگونه میتوان هم «مصونیت بنیادیِ صاحبِ آگاهی» را در شرطِ امکان محفوظ داشت و هم «خطاپذیری محتوایی» را در شرطِ اعتبار تبیین کرد. روش، تحلیل متنمحور منابع اصلی است: در سوی ابنسینا، نظریه «علم حضوری» و اندیشهآزمایی «انسان معلّق» مبنای تبیین «حضور بدوی» بهمنزله شرط امکان التفات و داوری است؛ در سوی شومیکر، «ارجاع غیرتوصیفیِ من»، اصل «مصونیت از خطای همانندسازی» (IEM) و «اقتدار شخصِ اول» با تصریح «بافتحساس بودن» داوریها، واکاوی میشود. یافتهها نشان میدهد سطح وجودیِ حضور، بنیان وجودشناختی تعیین «صاحب آگاهی» است و سطح منطقی_هنجاریِ ارجاع، سازوکار زبانشناختی-منطقیِ تحقق همان تعیین را در احکام فاعلی توضیح میدهد. بدینسان، «صاحب» از خطای ارجاعی مصون میماند، در حالیکه «محتوا» (نوع، شدت، علت یا متعلّق تجربه) سنجشپذیر و نیازمند «کالیبراسیون معرفتی» باقی میماند. نتیجه، مرزبندی دقیق دامنه بافتحساس IEM و پرهیز از خلط سطح وجودشناختی و معناشناختی در تحلیل خودآگاهی و هویت شخصی است و همچنین معیارهای عملی ارزیابی اعتبار احکام اولشخص در بافتهای دروننگری، حافظهای، گواهی و آیینهای را فراهم میکند.https://jitp.ut.ac.ir/article_105795_7d72d37e36269cb3719ec0154dde1be0.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220260202Abū ʿAlī al‑ Jubba’i on the Gettier Problemأبوعلی جبائی و مسأله گتیه57758810579610.22059/jitp.2026.397700.523624FAعباسدهقانی نژاداستادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.0000-0001-7256-0531محمد مهدیدهقانی اشکذریاستادیار، گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران.0009-0006-8394-4171Journal Article20250701Abu Ali al-Jubbaʾi, in addition to the three well-known conditions of knowledge as justified true belief, proposed two further conditions: (4) the reliability of the cognitive process and (5) the no-defeater (indefeasibility) condition. The fourth condition concerns the reliability of the belief-forming process and closely parallels contemporary Reliabilism, which emphasizes the acquisition of belief through dependable cognitive faculties. The fifth condition corresponds to a form of logical consistency or defeasibility requirement; however, given al-Jubbaʾi’s retention of the strong condition of truth, the addition of a defeasibility criterion may initially appear redundant. Nevertheless, this condition closely aligns with the Defeasibility Theory developed by Lehrer and Paxson. Al-Jubbaʾi also objected to Abu al-Hudhayl al-ʿAllaf’s emphasis on epistemic accessibility, arguing that one may possess knowledge without being able to articulate a supporting argument. The convergence of his views with Reliabilism and Defeasibility Theory, together with his rejection of the accessibility requirement, clearly situates al-Jubbaʾi within the framework of Epistemic Externalism. Examining the works of Muslim theologians through contemporary epistemological frameworks reveals a rich and sophisticated tradition of philosophical inquiry that remains highly relevant to modern epistemological debates.ابوعلی جبائی، افزون بر سه شرط معروف «باور صادق موجه» برای معرفت، دو شرط دیگر آوردهاست: سلامت و نفی تناقض. شرط چهارم ناظر به «سلامتِ طریقِ رسیدنِ به باور» است و میتوان آن را با نظریۀ اطمینانگرایان معاصر مرتبط دانست که بر «حصول باور بر اساس فرآیندهای قابل اطمینان» تأکید دارند. شرط پنجم، معادل «سازگاری» است که بخشی از دیدگاه انسجامگرایان معاصر است؛ اما سازگاری شرطی ضعیفتر از «صدق» است و به دلیل وجود این شرط قویتر در تعریف ابوعلی جبائی، شرط «سازگاری» و «عدم تناقض» زاید به نظر میرسد. شرط پنجم تا حدی مطابقت با شرط «قابلیت الغاء» یا «نقضناپذیری» دارد که لرر و پاکسون در دوران معاصر طرح کردهاند. ابوعلی جبائی همچنین بر دیدگاه ابوهذیل علاف که بر «قابلیت دسترسی» تأکید میکرد اعتراض کردهاست که «ممکن است کسی باوری داشته باشد اما استدلالی بر باورش نتواند بیاورد». تطابق دیدگاه جبائی با نظریات اطمینانگروی و نقضناپذیری و همچنین اعتراض او بر ابوهذیل علاف نشانههایی از قرار گرفتن او در اردوگاه برونگرایان است. این مقاله نشان میدهد کاویدنِ آثار و نظرات متکلمان مسلمان با رویکردهای جدید، نمایانکنندۀ مباحث بسیار غنی و خردورزیهای قابل تحسین در این آثار است. این مباحث میتواند در برخی چالشهای نوین معرفتی به کار آید.https://jitp.ut.ac.ir/article_105796_ff5bfc8100ee213d0a03d280781d3bc1.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258220260202The Evolution of the Concept of I’tibāriyyah and Its Impact on the Identity of Divine Attributes with the Essence in the Thought of Ṣadr al-Muta’allihīn Shīrāzīتوسعۀ معنای اعتباریت و تاثیر آن در تبیین مسئلۀ عینیت صفات با ذات الهی در اندیشۀ صدرالمتألهین شیرازی59361110579710.22059/jitp.2026.392603.523599FAحانیهامینی نژاددانشآموختۀ کارشناسی ارشد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.0009-0005-4154-6506حسنابراهیمیدانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.0009-0004-5130-2719Journal Article20250414The relationship between the attributes and the Divine Essence is one of the most difficult and significant topics in Islamic theology, extensively examined by both theological and philosophical schools. Reconciling the preservation of divine unity (tawḥīd) and simplicity (basāṭah) with the existence of multiple attributes in the Necessary Being poses a profound and far-reaching challenge. In theological discourse, attempts to address this problem have included propositions such as the negation of attributes from the Divine Essence, the addition of attributes to the Divine Essence, and the substitution of the Essence for the attributes. Philosophers, by contrast, proposed the theory of the identity of attributes with the Divine Essence. Although the theory of identity offers clear and rational grounds, its internal complexity—particularly the integration of multiplicity within unity—remained ambiguous prior to Ṣadr al-Muta’allihīn. Transcendent Wisdom (al-Ḥikmah al-Muta‘āliyah), through the introduction of taḥaqquqāt i‘tibāriyyah (mentally abstracted actualizations), brought transformative insights to philosophy, including the resolution of this challenge and the possibility of assimilating multiplicities within a unitary existence. Ṣadr al-Muta’allihīn’s first engagement with the problem of integrating multiplicity into unity is expressed through these ḥaqā’iq i‘tibāriyyah (abstracted realities). He particularly emphasizes this in his discussion of the identity of attributes with the Essence and the Simple Reality (al-basīṭ al-ḥaqīqah), through the notions of the fundamentality of existence (aṣālat al-wujūd) and the abstracted nature of quiddity (i‘tibāriyyat al-māhiyyah). The central aim of this research is to demonstrate how the understanding of i‘tibāriyyah under the category of the reality of quiddity (mawjūdiyyat al-māhiyyah) informs and supports the problem of the identity of attributes with the Essence. By introducing several prominent conceptions of i‘tibāriyyah and explicating the "aspect of negational restriction" (ḥaythiyyat taqyīdiyyah nafyiyyah) and the "aspect of amalgamative restriction" (ḥaythiyyat taqyīdiyyah indimājiyyah), the study shows that only this specific understanding of the abstracted nature of quiddity, as expressed in the preferred conception, generates amalgamative actualizations and provides the necessary foundation for Ṣadr al-Muta’allihīn’s account of the identity of attributes.
کیفیت رابطۀ صفات با ذات الهی یکی از مباحث دشوار و مهم الهیاتی است که مورد نظر مکاتب کلامی و فلسفی قرار گرفته است. حفظ توحید و بساطت در کنار وجود صفات مختلف در ذات واجب، چالش پر اهمیت و دامنهداری است که در فضای کلامی با طرح گفتارهایی همچون «نفی صفات از ذات الهی»، «زیادت صفات بر ذات الهی»، «نیابت ذات از صفات» در پی حل و فصل آن برآمدند و تنها نظریهای که توسط فیلسوفان مطرح شد «عینیت صفات با ذات الهی» بود. گرچه نظریۀ عینیت دلایل واضح و روشنی دارد؛ اما پیچیدگی آن که جمع کثرت در وحدت است، سبب شده تا پیش از صدرالمتألهین تبیین و تصویر روشنی از چگونگی این عینیت وجود نداشته باشد و همواره در هالهای از ابهام باقی بماند. حکمت متعالیه با کشف و ارائۀ تحقق های اعتباری، تحولات عظیمی در فلسفه ایجاد کرد که یکی از آنها حل مسألۀ جمع کثرات در وجود واحد است. اولین رویاروییِ حکمت متعالیه با مسئلۀ جمع کثرت در وحدت و عینیت صفات با ذات، بحث اصالت وجود و اعتباریت ماهیت است. محور اصلی این پژوهش نشان دادن تأثیر و فهم شکل گرفته از اعتباریت ذیل موجودیت ماهیت در مسئلۀ عینیت صفات با ذات است. در کنار معرفی چند دیدگاه شاخص از اعتباریت و با تقریر و توضیح «حیثیت تقییدیه نفادی» و «حیثیت تقییدی اندماجی» روشن میشود که تنها این معنا از اعتباریت ماهیت که در تلقی مختار بیان میشود، سازگارِ با کاری است که صدرالمتألهین در عینیت صفات انجام داد.https://jitp.ut.ac.ir/article_105797_3746df86b7befa462e28f3a0460ca9fb.pdf