موسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250411A Critical Analysis of Al-Farabi’s Perspective on Examples of Meaning Particlesتحلیل انتقادی دیدگاه ابونصر فارابی در باب مصادیق حروف معانی32510152010.22059/jitp.2025.385340.523557FAکرامتورزداردانشآموختۀ دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.Journal Article20241113The primary focus of this research is a critical analysis of Al-Farabi's perspective on "meaning particles" in the Arabic language. The aim is to demonstrate the inadequacy of Farabi's viewpoint through a logical critique of the traditional tripartite classification of words into nouns, verbs, and particles. In his logical treatises, Farabi adopts the conventional threefold division proposed by syntactic scholars, categorizing words into nouns, verbs, and particles according to traditional methods. However, he introduces a novel distinction within the category of particles, excluding certain word types—such as pronouns, demonstrative nouns, conjunctions, interrogative nouns, and incomplete verbs—from the categories of nouns and verbs, instead classifying them as "particles." This research highlights several critical points: Firstly, while Farabi accurately identifies the failure of syntactic scholars to adhere to the rules of definitional logic, effectively challenging them in this regard, he errs in his categorization. Specifically, he mistakenly classifies the aforementioned word types under the category of particles. Secondly, this mistake arises from Farabi's illogical adherence to the rigid framework of the tripartite word classification. By confining words to the categories of nouns, verbs, and particles, Farabi's framework fails to accommodate the complexity of linguistic categories. Thirdly, the widely recognized tripartite classification, whether based on definition or the criterion of "accepting both a predicate and information about it or not," lacks a sound logical foundation and rational constraints. Fourthly, the criterion of "lack of semantic independence" proves inadequate as a distinguishing feature for categorizing "meaning particles" separately from nouns and verbs. In conclusion, these critiques illustrate that to advance Farabi's work, we must move beyond the constraints of the tripartite division and instead propose a new classification system for understanding the structure of language.مسئلۀ اساسی این پژوهش، تحلیل انتقادی دیدگاه فارابی در باب مصادیق «حروف معانی» در زبان عربی و هدف از آن نشان دادن ناکارآمدی نظر فارابی در این باب از طریق نقد منطقی تقسیم سهگانۀ الفاظ به اسم، فعل و حرف است. فارابی در آثار منطقی خود، تقسیمبندی سهگانۀ دانشمندان نحو از کلمه را میپذیرد و هر یک از اسم، فعل و حرف را بر اساس روش مرسوم آنها تعریف میکند؛ امّا در مقام مصداق، تقسیمبندی نوینی از حروف ارائه میدهد. وی واژگانی همچون ضمایر، اسمهای اشاره، موصولها، اسمهای استفهام و افعال ناقصه را از دایرۀ اسامی و افعال خارج میکند و آنها را در ذیل «حروف» مندرج میکند. در این پژوهش نشان میدهم: 1-فارابی به درستی متوجّه عدم پایبندی دانشمندان نحو به قوانین منطق تعریف بودهاست و در مقام سلب بهخوبی آنها را به چالش کشیدهاست؛ امّا در مقام ایجاب به بیراهه رفتهاست و واژگان مذکور را در زمرۀ حروف قلمداد کردهاست؛ 2-علّت این اشتباه، پایبندی غیرمنطقی فارابی به تقسیم سهگانۀ کلمه و حصر اقسام کلمه در اسم، فعل و حرف است؛ 3-تقسیم سهگانۀ مشهور از کلمه-چه بر اساس تعریف و چه بر اساس قید «خبر و مخبرٌعنه واقعشدن/ نشدن» مبنای منطقی درستی ندارد و دارای حصر عقلی نیست؛ 4-قید «عدم استقلال معنایی» را نمیتوان فصل تمایزبخش «حروف معانی» از اسم و فعل دانست. بر اساس این انتقادات در پایان این پژوهش نشان میدهم که برای تکمیل کار فارابی، باید خود را از چنبرۀ تقسیم سهگانه رها سازیم و واژگان مذکور را در تقسیمبندی نوینی، قسیم اسم، فعل و حرف قرار دهیم.https://jitp.ut.ac.ir/article_101520_cb623510e3209aca47c5bc482a583197.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250411The Concept of Pure Monotheism, its Foundations and Implications in Rajab-‘Ali Tabrizi’s Neo-Peripatetic Schoolمفهوم توحید خالص و دلایل و لوازم آن در مکتب نومشّائی رجبعلی تبریزی295110158210.22059/jitp.2025.381489.523535FAمحمودهدایت افزادانشآموختۀ دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.Journal Article20240826The most distinctive feature of Rajab-‘Ali Tabrizi’s Neo-Peripatetic school and his students is their interpretation of divine essence and attributes based on negative theology (tanzīh). This study, using primary sources from Tabrizi and his students and employing a descriptive-analytical method, examines the concept of "pure monotheism" in this intellectual framework. This concept is articulated in their works through an explanation of the arguments for the negation of attributes and its implications for understanding the meanings of God's names. Tabrizi argues that attributes of perfection—such as knowledge and power—are neither identical with the One Essence nor accidental to it. His particular understanding of "attribute" and its distinction from essence paved the way for his assertion of the absolute negation of attributes. To rationally support his position, Tabrizi presents a general argument against the union of two distinct entities and a specific argument against the union of essence and attribute. He also cites textual evidence from Imamī sources, particularly the monotheistic sermons of Imam ‘Alī and Imam al-Riḍā. Furthermore, in the works of Tabrizi and his students, we find responses to potential objections against the negation of attributes doctrine. To address these concerns, they propose a significant framework for understanding the meanings of God’s names in theological statements, based on negative theology, theology of divine actions, and interpretative theology.بارزترین خصیصۀ مکتب نومشّائی رجبعلی تبریزی و شاگردان وی، تبیین مسائل ناظر به ذات و صفات خداوند متعال بر پایۀ الهیات تنزیهی است. پژوهش پیش رو با بهرهمندی از آثار دست اوّل تبریزی و شاگردانش و با روش توصیفی ـ تحلیلی به تبیین مفهوم «توحید خالص» در این نظام فکری میپردازد. این مهم در آثار یادشده از رهگذر تبیین دلایل ایدۀ «نفی صفات» و لوازم آن در توضیح معانی اسامی خداوند حاصل شدهاست. تبریزی صفات کمال نظیر علم و قدرت را، نه عین ذات احدی و نه عارض بر آن ذات میداند. تلقّی خاص از مفهوم «صفت» و تمایز آن با ذات، مسیر همواری را برای او در تبیین ایدۀ نفی مطلق صفات فراهم کرد. تبریزی همچنین برای تثبیت عقلانی دیدگاه خویش، دلیلی عام بر نفی اتّحاد دو چیز و دلیلی خاص بر نفی اتّحاد ذات با صفت بیان میدارد و به نصوصی از متون امامیه نیز، به ویژه خطبههای توحیدی علوی و رضوی استشهاد میکند. در مصنّفات تبریزی و شاگردانش، شاهد پاسخگویی به برخی ایرادات مقدّر به دیدگاه «نفی صفات» هستیم. بدین منظور، طرح قابل توجّهی دربارۀ معانی اسامی خداوند در گزارههای الهیاتی، بر پایۀ الهیات سلبی، الهیات فعلی و الهیات تعبیر ارائه شدهاست. https://jitp.ut.ac.ir/article_101582_3ac58d0bcbe2adf42b28f72df030a291.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250615The Role of “Hūr Qalyā” (Spiritual Maturity) in Suhrawardī’s Illuminationist Philosophyمقام «هورقلیا» یا «پختگی معنوی» در حکمت اشراقی سهروردی557710248310.22059/jitp.2025.387652.523567FAسعیدانواریدانشیار، گروه فلسفه، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه علامۀ طباطبائی، تهران، ایران.اسماعیلشمساستادیار، گروه تاریخ، دانشکدۀ ادبیات فارسی و زبانهای خارجی، دانشگاه علامۀ طباطبائی، تهران، ایران.Journal Article20241226Sheykh Shihāb al-Dīn Suhrawardī employs the term Hūr Qalyā in his works, yet its precise meaning and etymology remain the subject of scholarly debate. Previous studies have variously traced its origin to Persian (Pahlavi), Greek, Syriac, or Hebrew. The term is also utilized in the theology of the Shaykhiyya school, and this specific usage has at times led to misinterpretations when applied to Suhrawardī’s Ishrāqī system of thought. This article introduces and critically examines the nine principal interpretations proposed thus far and advances a new reading of the term. According to this reading, the first component, hūr, signifies “sun,” while qalyā, drawn from ancient medicine and natural science, denotes “roasting,” making the literal meaning “cooking by the sun.” Within the framework of Suhrawardī’s ḥikmat al-ishrāq (Philosophy of Illumination), Hūr Qalyā designates a spiritual rank for sāliks (seekers) who attain maturity by means of the “sun of truth,” thus becoming capable of extraordinary actions. This stage precedes Khurrat-i Kayānī and pertains to intermediate seekers along the mystical path. The article clarifies both the lexical and technical usage of the term, drawing on contexts from Suhrawardī’s treatise al-Muṭāraḥāt.شیخ شهاب الدین سهروردی در آثار خود از اصطلاح «هورقلیا» استفاده کرده است که در مورد معنای آن میان محققان اختلاف نظر وجود دارد. در پژوهشهای مختلف ریشۀ این واژه را فارسی (پهلوی)، یونانی، سریانی و یا عبری دانستهاند. این واژه در مکتب کلامی شیخیه نیز به کار رفته است و به نظر میرسد کاربرد خاص آن در مکتب شیخیه به غلط بر معنای آن در مکتب اشراقی سهروردی تاثیر گذاشته است. در این مقاله ضمن معرفی و بررسی معانی نُهگانهای که تاکنون در مورد این واژه پیشنهاد شده است، معنای جدیدی برای آن پیشنهاد شده است. بر این اساس جزء اول این واژه از «هور» به معنای خورشید تشکیل شده است. «قَلیا» در جزء دوم آن اصطلاحی در طب و طبیعیات قدیم به معنای بریان کردن و تفت دادن است و «هور قلیا» در مجموع در لغت به معنای «پختگی توسط خورشید» است. این اصطلاح در نظام حکمت سهروردی، مقامی معنوی برای سالکینی است که به پختگیِ معنوی توسط خورشید حقیقت دست یافتهاند و بدین ترتیب قادر به انجام اموری خارق العاده شدهاند. این مقام پیش از خرّۀ کیانی است و به سالکان متوسط در میانۀ راه سلوک اختصاص دارد. در این مقاله به کمک عباراتی از رسالۀ المشارع و المطارحات سهروردی، معنای اصطلاحی این واژه تشریح شده است.https://jitp.ut.ac.ir/article_102483_31a6db06f152cc9b085c69b66d7b58df.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250615God as Absolute Existence in Ibn ʿArabī: al-Taftāzānī’s Refutations of Akbarian Metaphysicsاشکالات تفتازانی بر اینهمانی وجود مطلق و واجب الوجود از منظر ابن عربی8110210248410.22059/jitp.2025.383903.523545FAطهعبداللهی سهیدانشآموختۀ کارشناسی ارشد، گروه فلسفۀ دین، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.امیر عباسعلی زمانیدانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران،0000-0001-6752-6718Journal Article20241019Throughout Islamic intellectual history, a wide range of conceptions of God have been articulated, among which the problematic view of Ibn ʿArabī—identifying God with Absolute Existence (al-wujūd al-muṭlaq)—stands out. Numerous critiques have been leveled against this identification, but the objections of Saʿd al-Dīn al-Taftāzānī are particularly notable for their originality, clarity, and lasting influence on post-classical Islamic thought. In his Sharḥ al-Maqāṣid, al-Taftāzānī formulates several arguments against Ibn ʿArabī’s conception of God, focusing on the philosophical notion of Existence. Al-Taftāzānī regards Absolute Existence as a maʿqūl thānī (secondary intelligible), a universal concept in the mind with no extra-mental reality, which is instantiated only through its particular instances in the external world. He contends that this notion of Absolute Existence cannot be identical with God (or Necessary Existence), since God is an actual entity (ḥaqīqat fī al-khārij) and not merely a mental concept. This article critically examines al-Taftāzānī’s objections, arguing that his reading is misleading and that his refutation is grounded in a conception of Absolute Existence that differs significantly from that held by Ibn ʿArabī and his followers. Having contextualized al-Taftāzānī’s objections, I have sought to reconsider and rearticulate Ibn ʿArabī’s conception of God.تصورات مختلف از خدا (conceptions of God) یکی از بنیادینترین بحثهای فلسفۀ دین است. یکی از تصورات خاص از خدا که همواره مناقشهبرانگیز بوده است، تصور محیی الدین ابن عربی از خداست. ابن عربی خدا را همان وجود مطلق میداند، به دیگر سخن، خدا و وجود مطلق را اینهمان میداند. یکی از برجستهترین الاهیدانانی که به نقد انگاشت ابن عربی از خدا پرداخته است، شیخ سعد الدین تفتازانی میباشد که در کتاب شرح المقاصد خود اشکالات متعددی بر نظریۀ ابن عربی وارد ساخته است، از جمله: عدم تحقق وجود مطلق در عالم خارج، تحقق وجود مطلق در ضمن وجودات جزئی، واجب الوجود بودن تمام موجودات، کثرت وجود مطلق و عدم کثرت واجب الوجود، تشکیک وجود مطلق و عدم تشکیک واجب الوجود، اشتراک معنوی وجود مطلق و عدم اشتراک معنوی واجب الوجود، بداهت وجود مطلق و عدم بداهت واجب الوجود، عدم اتصاف وجود مطلق به علم و قدرت و اراده و اتصاف واجب تعالی به علم و قدرت و اراده، بیمعنایی اموری از قبیل دعا و انزال کتاب آسمانی و ارسال رسل. در این نوشتار ضمن تقریر تصور ابن عربی از خدا، و همچنین تصور تفتازانی از خدا و انتقادهای او به ابن عربی نیز بیان و تحلیل میشوند. این پژوهش نخستین پژوهش در زبان فارسی است که به صورتبندی منطقی اشکالات تفتازانی، بر اساس متن شرح المقاصد، میپردازد و نویسنده میکوشد بدون رجوع به جوابیههای متأخر به بازنگری اشکالات تفتازانی بپردازد. بر اساسِ دستاوردِ این پژوهش، خلط تفتازانی میان معنای فلسفی وجود مطلق و معنای عرفانی وجود مطلق سبب شده است که اشکالات پیشگفته را مطرح کند.https://jitp.ut.ac.ir/article_102484_7d8f0cc43d0412c829713132aeff373d.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250615The Role of Virtues, Transcendence, and Spirituality in Elliot D. Cohen’s Logic-Based Therapy and Consultation (LBTC)جایگاه فضایل، تعالی و معنویت در درمان و مشاورۀ منطقمحور الیوت کوهن10512710248510.22059/jitp.2025.386658.523562FAنرگسنظرنژاددانشیار، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکدۀ الهیات، دانشگاه الزهرا(س)، تهران، ایرانJournal Article20241208This paper investigates the role of virtues, excellence, and spirituality within Elliot D. Cohen’s Logic-Based Therapy and Consultation (LBTC), situated in the broader domain of applied philosophy. As an outgrowth of Albert Ellis’s Rational Emotive Behavior Therapy (REBT), LBTC exhibits notable affinities with positive psychology but is distinguished by its explicit focus on rational and moral virtues, as well as its commitment to cultivating a desire for virtuous living among clients. Beyond the emphasis on guiding virtues, Cohen introduces the concepts of excellence and spirituality, illustrating how the pursuit of virtue can lead to personal excellence and ultimately open the possibility of spiritual experience. Significantly, Cohen contends that these spiritual experiences are accessible to both religious and non-religious individuals: for religiously oriented clients, spirituality may assume a specifically religious character, whereas for secular or non-religious clients, the experience of liberation retains an inherently spiritual dimension. The primary data for this study derive from a comprehensive review of library sources, and the methodology is grounded in rational analysis.مقالۀ حاضر حاصل پژوهشی در حوزۀ فلسفه کاربردی است و با مشاورۀ فلسفی، به عنوان یکی از روشهای کاربست فلسفه، سروکار دارد. جایگاه فضایل، تعالی و معنویت در درمان و مشاورۀ منطقمحور الیوت کوهن، پرسش اصلی مقالۀ پیشِرو است. (LBTC) زیرمجموعۀ درمان عقلانی-عاطفی-رفتاریِ آلبرت الیس و به تبع آن، زیرمجموعۀ گونۀ عامترِ درمانِ شناختی- رفتاری است. (LBTC) همچنین با روانشناسی مثبتنگر پیوند وثیقی دارد؛ در عین حال، آنچه (LBTC) را از دیگر روشهای مشاوره و درمان متمایز میکند، تأکید آن بر فضایل عقلانی و اخلاقی و پروراندن آرزوی فضیلتمندانه زیستن، در مُراجعان است. کوهن علاوه بر بیان فضایل راهنما، دو مفهوم تعالی و معنویت را نیز در میان میآورد تا نشان دهد که فضیلت، چگونه باعث تعالی مُراجعان میشود و در نهایت امکان برخورداری از تجربهای معنوی را برای آنان فراهم میسازد. بهزعم کوهن، امکان از سرگذراندن تجربۀ معنوی، به یکسان، هم برای مُراجعان دیندار وجود دارد و هم برای مُراجعان غیردیندار. حال اگر مُراجعان، پذیرای فلسفههای دینی باشند، تجربۀ معنوی مُراجعان، تجربهای عمیقا دینی خواهد بود؛ اما اگر مُراجعان، فلسفههای غیردینی را بپذیرند، تجربۀ آزادیبخش آنان، همچنان، تجربهای معنوی است. دادههای اولیۀ پژوهش با استفاده از منابع کتابخانهای گردآوری شده و روش پژوهش، تجزیه و تحلیل عقلانی دادهها است.https://jitp.ut.ac.ir/article_102485_7e951d72e5e4125517febdf1fdf363e2.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250819A Novel Analysis of Imagination and Its Role in the Formation of Affections from the Perspective of Transcendental Philosophyتحلیلی نو از خیال و نقش آن در شکلگیری عواطف از دیدگاه حکمت متعالیه13115210321810.22059/jitp.2025.385375.523558FAمسعودزین العابدیندانشآموختۀ دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.عبداللهصلواتیاستاد، گروه الهیات و معارف اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایرانJournal Article20241114The study of human affections is a significant and practical issue within both psychology and epistemology. This research aims to elucidate the process by which affections are formed and regulated within the realm of human imagination, drawing upon Mulla Sadra’s philosophical innovations. Employing an analytical methodology, we demonstrate that Mulla Sadra elevates imagination from a passive faculty of perception to an active and dynamic dimension of the soul—one capable of generating forms, comprehending meanings, storing and possessing these forms and meanings, whether in conjunction with Reason or independently. The imaginative realm thus plays a crucial role in the management of human affections and enjoys a unity and integrity with the soul at the level of imagination. Consequently, it synthesizes and integrates both the perceptual and desiderative components of affection. Human affections, as conceived here, possess both cognitive and conative dimensions, and the imaginative faculty shapes affections by mediating and managing these two domains. Ultimately, in Sadra’s philosophical system, the imaginative faculty is endowed with the threefold functions of perception, preservation, and possession, enabling it to create, sustain, and regulate human affections.تحلیل ساحت عواطف انسانی از موضوعات مهم و کاربردی است و هدف ما از این پژوهش، ارائۀ تصویری از نحوه پیدایش و مدیریتِ عواطف توسط ساحت خیالی انسان است. در این پژوهش با استفاده از روش تحلیلی، به این نتیجه رسیدیم که ملاصدرا خیال را از یک قوه ادراکیِ منفعل، به یک مرتبۀ وجودی تحول داده که فعال و دارای قدرتِ آفرینندگیِ صور است و نه یک قوه بلکه یک ساحتِ وجود انسانی است که هم صورتگری میکند، هم معانی را می فهمد، هم صور و معانی را ذخیره و انبار و حفظ میکند، هم در آنها یا به مدد عقل و یا مستقلا تصرف میکند. بر اساس قاعده «النفس کل القوی»، ساحت خیال در مرتبۀ خود به ایجاد، تدبیر و مدیریت عواطف انسانی نیز می پردازد و به ترکیب و تجمیعِ مبادی ادراکی و گرایشی عواطف پرداخته، عاطفه های فرد را با تلفیق باورها و گرایشها شکل می دهد. عواطف در این نگرش، تلفیقی هنرمندانه از ادراکات و گرایشهای موجود در نفس آدمی هستند که مبتنی بر درجه وجودی نفس آدمی و مرتبۀ ساحت خیالیِ ساخته شده، زیست بوم های انسانی را شکل میدهند. عواطف انسانی، هم ماهیت شناختی و هم ماهیت گرایشی دارند و ساحتِ خیالی انسان، میتواند با مدیریت این دو ساحت، عواطف را شکل دهد. در خوانشِ صدرایی، ساحتِ خیالی قادر است سه کارِ قوای ادارکی یعنی ادراک، حفظ و نگهداری، و تصرف را بعلاوه ابداع و ترکیب فعالانه صور و معانی انجام دهد و کارکرد سه قوه واهمه، متخیله، متصرفه در خوانش مشائی را ایفاء کند.https://jitp.ut.ac.ir/article_103218_9c24d62fe4fad165a59bbfff9d913888.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250819The Role of Khorasan in the Transmission and Development of Intellectual Sciences at the Najaf Seminaryنقش خراسان در انتقال و توسعۀ علوم عقلی در حوزۀ علمیۀ نجف15717910322010.22059/jitp.2025.384996.523554FAمحمد مهدیکمالیاستادیار، گروه فلسفه و عرفان اسلامی، بنیاد پژوهشهای اسلامی، مشهد، ایرانJournal Article20241125Khorasan, as one of Iran’s foremost centers of civilization and thought, has historically been home to two major philosophical schools: Mashhad and Sabzevar. Over the past two centuries, these schools have played a pivotal role in the transmission and development of Islamic philosophy (ḥikmah) and rational sciences. Notably, their profound influence on the Najaf Seminary—one of the most important Shi‘a scholarly centers—has been especially significant.
This study, employing a historical-geographical perspective and a descriptive-analytical methodology, systematically examines the extent and nature of this influence. The findings indicate that the impact of Khorasan’s philosophical schools on the Najaf Seminary can be discerned in several key areas:
• The integration of rational and traditional sciences;
• The strengthening of rational approaches within religious studies;
• The formation of the Shi‘a mystical-philosophical tradition in Najaf;
• The broadening of intellectual horizons;
• The training of a new generation of thinkers.
This dynamic intellectual interaction brought about a profound transformation in the Najaf Seminary’s intellectual environment and paved the way for the emergence of a new Shi‘a intellectual tradition. This tradition, characterized by a synthesis of philosophical rationality, mysticism, and jurisprudence, is today recognized as one of the most influential currents in the contemporary Islamic world.خراسان، به عنوان یکی از کانونهای اصلی تمدن و اندیشه در ایران، دو مدرسۀ بزرگ فلسفی مشهد و سبزوار را در خود جای داده است. این دو مدرسه در طی دو قرن اخیر نقش بسزایی در انتقال و توسعه حکمت اسلامی ایفا کردهاند. بهویژه، تأثیر آنها بر حوزه علمیه نجف، به عنوان یکی از مهمترین مراکز شیعه، بسیار چشمگیر بوده است. این پژوهش با رویکردی تاریخی-جغرافیایی و روش توصیفی-تحلیلی به بررسی دقیق این تأثیر میپردازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که تأثیر مدارس فلسفی خراسان بر حوزه نجف در چند محور اصلی قابل بررسی است: 1) تلفیق علوم عقلی و نقلی، 2) تقویت رویکرد عقلانی در علوم دینی، 3) شکلگیری مکتب عرفانی- فلسفی شیعی در نجف، 4) گسترش افق فکری و زمینه سازی برای روشنفکری دینی و 5) تربیت نسل جدیدی از متفکران. این تعامل فکری منجر به تحولی عمیق در ساختار فکری حوزه نجف شد و زمینه را برای شکلگیری سنتی فکری در جهان تشیع فراهم کرد که تلفیقی از عقلانیت فلسفی، عرفان و فقاهت است و امروزه به عنوان یکی از مهمترین جریانهای فکری در جهان اسلام شناخته میشود.https://jitp.ut.ac.ir/article_103220_5e6163c0a65ef2ba5413a32b5cd17568.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250819Investigating the Efficiency of Mullā Ṣadrā’s Theory of Substantial Motion in Explaining the Transformation of Specific Formsبررسی کارآمدی نظریۀ حرکت جوهری صدرالمتألهین در تحلیل پدیدۀ تبدل صُوَر18320510322110.22059/jitp.2025.385731.523559FAسعیدالهی نسبدانشآموختۀ کارشناسی ارشد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.محمد جوادزکویدانشآموختۀ کارشناسی ارشد، فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه قم، قم، ایران.Journal Article20241123The phenomenon of the transformation of forms (istiḥālat al-ṣuwar), or more precisely, the substitution of one specific form (ṣūrah) with another in the material world, is an issue that demands philosophical inquiry. Drawing on his philosophical foundations, Mullā Ṣadrā presents a novel analysis of this phenomenon through his theory of substantial motion (al-ḥarakat al-jawhariyya), which allows for change within the physical substance (jawhar), while also offering a serious critique of the classical theory of generation and corruption (al-kawn wa al-fasād). This research seeks to address the central question: Does analysis of the transformation of forms —given his critique of and shortcomings regarding the theory of generation and corruption (al-kawn wa al-fasād) and in light of his doctrine of substantial motion —provide an effective philosophical explanation? To answer this question, the paper employs library-based research and content analysis methods, focusing on primary and secondary sources relevant to the topic. First, the classical theory of generation and corruption is reviewed, with particular attention to the views of Ibn Sīnā and the criticisms put forward by Mullā Ṣadrā. Then, Ṣadrā’s theory of substantial motion and its implications for the analysis of the transformation of forms are discussed. In conclusion, the findings indicate that while Mullā Ṣadrā’s account of the transformation of forms offers a fundamentally distinct approach compared to the traditional view of generation and corruption, it ultimately faces similar conceptual challenges to those he identified in the classical position.پدیدۀ تبدّل صور یا بطور دقیقتر جایگزینی یک صورت نوعیه با صورت نوعیۀ دیگر در جهان مادّی، رخدادی است که تحلیلی فلسفی میطلبد. صدرالمتالهین بر پایۀ مبانی فلسفی خود ضمن ایراد انتقادات جدی به «کونوفساد» با ارائۀ نظریۀ «حرکت جوهری» و راه دادن حرکت در جواهر جسمانی، تحلیل فلسفی نوینی از این پدیده به دست میدهد. هدف از این پژوهش پاسخ به این پرسش اصلی است: «آیا تحلیل ملاصدرا از پدیدۀ تبدل صور با توجه به اشکالات او بر نظریۀ کون و فساد و بر پایۀ حرکت جوهری، تحلیلی کارآمد است؟» بر این اساس، در این مقاله با روش کتابخانهای و تحلیل محتوا و با جستوجوی دادههای مرتبط با هدف و سؤال اصلی تحقیق، ابتدا «نظریۀ کون و فساد» با توجه بیشتر به آثار ابنسینا تقریر و اشکالات ملاصدرا بر آن تبیین شده است، سپس نظریۀ «حرکت جوهری» و تحلیل آن از پدیدۀ تبدّل صور بیان شده است. بررسیهای این مقاله در مقام جمعبندی و نتیجهگیری نشان میدهد، تحلیلی که ملاصدرا از چگونگی تبدّل صور ارائه میدهد؛ گرچه تفاوتهای اساسی با تحلیل مبتنی بر نظریۀ کون و فساد دارد اما در نهایت همان اشکالاتی که ملاصدرا بر نظریۀ کون و فساد وارد میدانست به خود او نیز وارد خواهد بود.https://jitp.ut.ac.ir/article_103221_0abddb1668a19573fefb0112ac98d693.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250819The Body Politic in Islamic Philosophy
The Human Body as Metaphor for the Ideal Household and the Perfect Cityپیکر سیاسی در فلسفۀ اسلامی استعارۀ منزل و مدینۀ فاضله چونان بدن انسان21123210322210.22059/jitp.2025.388640.523572FAمریمنصر اصفهانیاستادیار، گروه مطالعات زنان و خانواده، پژوهشکدۀ مطالعات اجتماعی، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایرانJournal Article20250111The metaphorical representation of the human body as an ideal community stands among the oldest and most complex figures in political philosophy. By analogizing the human body with both micro- and macro-level human collectives, this metaphor provides a coherent framework for understanding social and political organization. Prominently, Muslim philosophers such as al-Fārābī and Nāṣir al-Dīn al-Ṭūsī —who mark the beginning and climax of medieval Islamic political thought—have utilized this analogy in their works. This article traces the discourse on the “body politic” from antiquity through the medieval period, highlighting seminal contributions by Muslim thinkers. Employing Lakoff and Johnson’s theory of “conceptual metaphor,” we examine the metaphor’s structure and conceptual network within the practical wisdom texts of Peripatetic philosophy. Additionally, the article discusses the stagnation in the metaphor’s development within Islamic political thought, contrasting this with its transformation in Western philosophy, where the “body politic” evolved from a structural analogy to a concept describing political collectivity. Ultimately, we argue that, due to the formative role of metaphors in shaping understanding and belief, the “body politic” metaphor serves as a powerful framework for analyzing contemporary political and social dynamics in Iran.استفادۀ استعاری از بدن انسان برای سخن گفتن از اجتماع انسانی ایدهآل از قدیمیترین استعارههایی است که در فلسفه سیاسی کاربرد داشته و به اشکال مختلف به کار رفته است. «پیکر سیاسی» استعارهای است که بر اساس آن، برای ارائۀ فهمی منسجم از عالم، میان بدن انسان و اجتماعات خرد/کلان انسانی مشابهت برقرار میشود. فیلسوفانِ مشائی مسلمان، بهویژه فارابی و نصیرالدین طوسی که در کانون فلسفه سیاسی نزد فیلسوفان مسلمان قرون میانه ایستادهاند، از این استعاره استفاده کردهاند. این مقاله علاوه بر ترسیم جغرافیای بحث از «پیکر سیاسی» از دنیای باستان تا قرون وسطی و نقش حکمای مسلمان در پروراندن آن، با استفاده از نظریۀ «استعاره مفهومی» لیکاف و جانسون، کاربرد این استعاره و شبکه مفاهیم حول آن را در متون حکمی فلسفه مشایی بررسی کرده است. همچنین، با عنایت به سیر تحول این مفهوم در فلسفه سیاسی غرب و تبدیل آن از «پیکر سیاسی» به «پیکرۀ سیاسی» به توقف تحول این استعاره در اندیشه سیاسی نزد حکمای مسلمان اشاره کرده است. درنهایت با توجه به کارکردهای استدلالی استعارهها در فهم و تجربه ما از جهان و توانایی که برای ایجاد تغییر در باورهای ما دارند، پیشنهاد کردهایم که تأمل دربارۀ استعاره «پیکر سیاسی» یکی از بهترین نامزدها برای کمک به ایجاد فهم جدید از مناسبات سیاسی و اجتماعی در ایران معاصر است.https://jitp.ut.ac.ir/article_103222_42b738cdbeb829dc69d03ccbbd3b1b38.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250819The Evolution of the Concept of the Human Soul from Plato to Christian Philosophyتطوّر مفهوم «نفس انسانی» از افلاطون تا فلسفه مسیحی23725910322310.22059/jitp.2025.389774.523580FAمحمد حسینوفائیاناستادیار، گروه مطالعات علم و فناوری، دانشکدۀ مدیریت، علم و فناوری، دانشگاه امیرکبیر، تهران، ایران.Journal Article20250204The study of the soul (psychology) is a subject that, although variably treated, remains prominent in Plato’s dialogues and constitutes a central theme in Aristotle’s philosophical inquiries. The ideas of these two thinkers were further developed by the Neoplatonists and subsequently by Christian philosophers, thereby laying the groundwork for the evolution of soul-related thought in two major traditions: Islamic philosophy after al-Fārābī, and modern philosophy after Descartes. The continuity and depth of these ideas, spanning from ancient Greece to these later traditions, are so significant that any attempt to understand recent theories about the soul without reference to their origins would be both inadequate and incomplete. This study, drawing upon logical analysis of the formulations presented by Plato, Aristotle, and their commentators—and their subsequent transmission into Christian philosophy—aims to provide a coherent and plausible account of the historical development of the concept of the human soul. The central question guiding this inquiry is how these philosophers conceptualized the soul during this historically dynamic period, characterized more by fluctuation and transformation than by uniformity, and how these conceptual shifts can be identified and explained.نفسشناسی یکی از موضوعاتِ اگرچه پراکنده اما برجسته در رسالههای افلاطون و همچنین یکی از محورهای اصلی تاملات فلسفی ارسطوست. ایدههای این دو اندیشمند نزد نوافلاطونیان و فیلسوفان مسیحی امتداد یافت و بسترهای نفسشناسی در دو جریان فلسفه اسلامیِ پس از فارابی و فلسفه مدرنِ پس از دکارت را در سدههای متاخر فراهم آورد. پیوستگی ایدههای ناظر به فهم انسان از یونان تا دو جریان مذکور، آنچنان عمیق است که بدون آگاهی از آنها، ادعای فهم صحیح و دقیق ایدههای متاخر در چیستی نفس انسانی، دشوار خواهد بود. جستار پیش رو با تکیه بر تحلیل منطقی عبارات افلاطون و ارسطو و مفسران آنها و سپس امتداد آن در فلسفه مسیحی، درصدد است تا فهمی نسبتاً منسجم و قابلقبول از سیر تطوّر تاریخیِ مفهوم «نفس» انسانی ارائه دهد. پرسش از تلقی این فیلسوفان از نفس در این برهۀ تاریخی که البته یکدست نبوده و فراز و فرودهای مختلفی را تجربه کرده، و همچنین کشف و تبیین تحوّلات مفهومی آن، مسئلۀ راهبرِ این جستار است.https://jitp.ut.ac.ir/article_103223_e3ed8fc34c7700783e403a09d07de71f.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250819The Ontological Status of Conventional Affairs
An Ontological Formulation of the Theory of Conventional Entitiesشأن هستیشناختی امور اعتباری تقریری هستیشناختی از نظریۀ اعتباریات26528610322410.22059/jitp.2025.392999.523596FAمهدیعاشوریاستادیار، گروه آموزش علوم تربیتی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایرانJournal Article20250428<span style="letter-spacing: 0pt;">The theory of iʿtibārīyāt (conventional entities) has generally been regarded as an epistemological perspective aimed at explaining the content of performative and moral concepts and propositions, which argues that conventional cognitions lack referents. One of the foundational principles of this theory is that “conventional entities are grounded in realities.” This raises the question: What are these realities? Addressing this question requires an ontological perspective and formulation of the theory. According to the definition, convention (iʿtibār) consists in “ascribing the limit of one thing to another.” In an ontological account, existents are divided into real existents and conventional existents. To analyze this division, six elements are identified as essential to convention (iʿtibār), understood as an act. It is demonstrated that the realities referred to by ʿAllāmah Ṭabāṭabāʾī as the “real basis of convention” fall into three categories: (1) a reality that serves as the “origin of convention,” whose limit is ascribed to another thing; (2) an entity that, while having its own limit, serves as the “subject of convention” and receives the attributed limit; and (3) the resemblance or relation between the origin and the subject of convention that justifies the attribution of the original limit to the other, namely the “aspect of convention.” According to this analysis, the “conventional existent,” as the product of convention (iʿtibār), is a composite reality consisting of existence and a limit attributed by convention. In this article, by adopting the interpretation of quiddity (māhiyyah) as the “limit of existence” realized in the mind of the investigator, a coherent account of epistemological and ethical realism is presented.</span>نظریۀ اعتباریات معمولا دیدگاهی معرفتشناختی جهت توضیح مفاد مفاهیم و گزارههای انشائی و اخلاقی دانسته شده است. بر اساسِ این نظریه، ادراکات اعتباری مطابَق ندارند؛ بلکه تنها بر حقایق تکیه دارند. با توجه به این ادعا، این پرسش قابل طرح است که این حقایق چیستند؟ پاسخ به این پرسش نیازمند نگاه و تقریری هستیشناختی از این نظریه است. اعتبار بنابر تعریف «اطلاق حد شیء بر شیء دیگر» است. در تقریر هستیشناختی، موجودات به موجود حقیقی و موجود اعتباری تفسیم میشوند. برای تحلیل این تقسیم، شش رکن برای اعتبار به عنوان یک فعل بازشناسی میگردد و نشان داده میشود که حقایقی که علامه طباطبایی به عنوان «منشأ حقیقی اعتبار» از آنها یاد میکنند از سه سنخ هستند: (1) حقیقتی که «مبدأ اعتبار» است و حدّ آن شیء اخذ و بر شیء دیگر بار میشود، (2) شیئی که خود به عنوان اولی دارای حدی است؛ امّا به عنوان «محل اعتبار» حدّ شیء دیگری را قبول میکند و (3) تناسب و اشتراکی میان مبدأ و محل اعتبار که اطلاق حد اولی بر دیگری را مجازاً موجه میسازد و «وجه اعتبار» است. بر اساس این تحلیل «موجود اعتباری» به عنوان محصول اعتبار، واقعیت مرکبی از وجود و حدّی است که به اعتبار بر آن شیء بار شده است، در این مقاله با اخذ تفسیر ماهیت به عنوان «حدّ وجود» که در ذهن محقق میشود، تفسیری سازگار از واقعگرایی معرفتی و اخلاقی ارائه میگردد.https://jitp.ut.ac.ir/article_103224_90f26d0ca0fd3abc04b8afab30813891.pdfموسسه انتشارات دانشگاه تهرانفلسفه و کلام اسلامی2008-942258120250819A Historical Critique of Suhrawardī’s Genealogy of the Doctrine of Eternal Returnنقدی تاریخی بر تبارشناسی سهروردی از آموزۀ بازگشت جاودانه28931610322510.22059/jitp.2025.391668.523588FAمهدیعظیمیدانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایرانJournal Article20250310Suhrawardī attributes the doctrine of “eternal return” to the ancient philosophies of Babylon, India, Iran, Greece, and Egypt, while also claiming to have formulated a novel proof for it. This study critically examines the accuracy of these attributions and the originality of his argument. The doctrine of eternal return is altogether absent from the recorded beliefs of Egyptian and Babylonian civilizations, though two related concepts—the Great Year and global cataclysms (flood/fire)—are present in Babylonian thought and were later integrated by Pythagoreans into cyclical cosmology. While Zoroastrianism itself does not contain the doctrine of eternal return, it does present a cyclical view of history that may have influenced Pythagorean formulations combining the ideas of repetition and infinity. Ancient Indian philosophy, by contrast, openly embraces the concept of eternal recurrence. Among Greek thinkers, Anaximander, the Pythagoreans, Empedocles, the Stoics, and Plotinus endorsed variant forms of this doctrine, whereas Heraclitus’s position remains ambiguous. The Atomists advocated for parallel infinite worlds rather than sequential cosmic cycles; Plato maintained the existence of a single universe; and Aristotle’s stance on the matter depends on the contentious authenticity of the Problemata. The core of Suhrawardī’s proof mirrors Plotinus’s Enneads, though the method of its elaboration may constitute Suhrawardī’s own contribution.سهروردی آموزۀ «بازگشت جاودانه» را به فلسفههای باستانیِ بابِل، هند، ایران، یونان، و مصر نسبت میدهد؛ و ادّعا میکند که خود دلیلی برایش بریافته است. آیا آن انتسابها درستاند؟ و آیا این دلیل هیچ سابقهای ندارد؟ «بازگشت جاودانه» در تمدّن مصر و بابِل یافت نمیشود، ولی دو آموزۀ دیگر ـ سال بزرگ، و سیل و حریق جهانگیر ـ را میتوان در تمدّن بابِل یافت که بعدها به دست فیثاغورسیان با آموزۀ بازگشت جاودانه گره میخورد. در آیین زرتشت هم این آموزه وجود ندارد، ولی یک نگرش چرخهوار به تاریخ از آن قابل برداشت است که احتمالاً فیثاغورسیان آن را برگرفته و با افزودن مفاهیم «تکرار» و «عدم تناهی»، آموزۀ بازگشت جاودانه را برساختهاند. اندیشۀ هند باستان آشکارا دربردارندۀ این آموزه است. ولی در مورد یونان باستان باید قائل به تفکیک شد. آناکسیماندر، فیثاغورسیان، امپدوکلس، رواقیان، و فلوطین قطعاً به تقریری از این آموزه باور داشتهاند. ولی هراکلیتوس معلوم نیست که به آن معتقد بوده؛ اتمباوران بیشتر به جهانهای نامتناهیِ موازی باورمنده بودهاند، تا متوالی؛ افلاطون به وجودِ تنها یک جهان باور داشته؛ و ارسطو تنها در صورتی میتوان پذیرفت که معتقد به بازگشت جاودانه بوده است که صحت انتساب رسالۀ <em>پرسمانها</em> به او اثبات شود. و امّا گوهرۀ دلیل سهروردی نیز در <em>انئادها</em>ی فلوطین پیدا میشود، اگرچه میتوان پذیرفت که جزئیّات آن افزودۀ سهروردیست.https://jitp.ut.ac.ir/article_103225_aafee69d4198aed82bbc51d480321089.pdf