موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 58 2 2026 02 02 The Evolution of the Concept of I’tibāriyyah and Its Impact on the Identity of Divine Attributes with the Essence in the Thought of Ṣadr al-Muta’allihīn Shīrāzī توسعۀ معنای اعتباریت و تاثیر آن در تبیین مسئلۀ عینیت صفات با ذات الهی در اندیشۀ صدرالمتألهین شیرازی‏ 593 611 105797 10.22059/jitp.2026.392603.523599 FA حانیه امینی نژاد دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. حسن ابراهیمی دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران، تهران، ایران. Journal Article 2025 04 14 The relationship between the attributes and the Divine Essence is one of the most difficult and significant topics in Islamic theology, extensively examined by both theological and philosophical schools. Reconciling the preservation of divine unity (tawḥīd) and simplicity (basāṭah) with the existence of multiple attributes in the Necessary Being poses a profound and far-reaching challenge. In theological discourse, attempts to address this problem have included propositions such as the negation of attributes from the Divine Essence, the addition of attributes to the Divine Essence, and the substitution of the Essence for the attributes. Philosophers, by contrast, proposed the theory of the identity of attributes with the Divine Essence. Although the theory of identity offers clear and rational grounds, its internal complexity—particularly the integration of multiplicity within unity—remained ambiguous prior to Ṣadr al-Muta’allihīn. Transcendent Wisdom (al-Ḥikmah al-Muta‘āliyah), through the introduction of taḥaqquqāt i‘tibāriyyah (mentally abstracted actualizations), brought transformative insights to philosophy, including the resolution of this challenge and the possibility of assimilating multiplicities within a unitary existence. Ṣadr al-Muta’allihīn’s first engagement with the problem of integrating multiplicity into unity is expressed through these ḥaqā’iq i‘tibāriyyah (abstracted realities). He particularly emphasizes this in his discussion of the identity of attributes with the Essence and the Simple Reality (al-basīṭ al-ḥaqīqah), through the notions of the fundamentality of existence (aṣālat al-wujūd) and the abstracted nature of quiddity (i‘tibāriyyat al-māhiyyah). The central aim of this research is to demonstrate how the understanding of i‘tibāriyyah under the category of the reality of quiddity (mawjūdiyyat al-māhiyyah) informs and supports the problem of the identity of attributes with the Essence. By introducing several prominent conceptions of i‘tibāriyyah and explicating the "aspect of negational restriction" (ḥaythiyyat taqyīdiyyah nafyiyyah) and the "aspect of amalgamative restriction" (ḥaythiyyat taqyīdiyyah indimājiyyah), the study shows that only this specific understanding of the abstracted nature of quiddity, as expressed in the preferred conception, generates amalgamative actualizations and provides the necessary foundation for Ṣadr al-Muta’allihīn’s account of the identity of attributes.   کیفیت رابطۀ صفات با ذات الهی یکی از مباحث دشوار و مهم الهیاتی است که مورد نظر مکاتب کلامی و فلسفی قرار گرفته است. حفظ توحید و بساطت در کنار وجود صفات مختلف در ذات واجب، چالش پر اهمیت و دامنه‌داری است که در فضای کلامی با طرح گفتارهایی همچون «نفی صفات از ذات الهی»، «زیادت صفات بر ذات الهی»، «نیابت ذات از صفات» در پی حل و فصل آن برآمدند و تنها نظریه‌ای که توسط فیلسوفان مطرح شد «عینیت صفات با ذات الهی» بود. گرچه نظریۀ عینیت دلایل واضح و روشنی دارد؛ اما پیچیدگی آن که جمع کثرت در وحدت است، سبب شده تا پیش از صدرالمتألهین تبیین و تصویر روشنی از چگونگی این عینیت وجود نداشته باشد و همواره در هاله‌ای از ابهام باقی بماند. حکمت متعالیه با کشف و ارائۀ تحقق های اعتباری، تحولات عظیمی در فلسفه ایجاد کرد که یکی از آنها حل مسألۀ جمع کثرات در وجود واحد است. اولین رویاروییِ حکمت متعالیه با مسئلۀ جمع کثرت در وحدت و عینیت صفات با ذات، بحث اصالت وجود و اعتباریت ماهیت است. محور اصلی این پژوهش نشان دادن تأثیر و فهم شکل گرفته از اعتباریت ذیل موجودیت ماهیت در مسئلۀ عینیت صفات با ذات است. در کنار معرفی چند دیدگاه شاخص از اعتباریت و با تقریر و توضیح «حیثیت تقییدیه نفادی» و «حیثیت تقییدی اندماجی» روشن می‌شود که تنها این معنا از اعتباریت ماهیت که در تلقی مختار بیان می‌شود، سازگارِ با کاری است که صدرالمتألهین در عینیت صفات انجام داد. https://jitp.ut.ac.ir/article_105797_7cb881805381a446edcce56e92b488f9.pdf