موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 58 2 2026 02 02 The Foundations of Action in Mulla Sadra’s Philosophy and Deci and Ryan’s Self-Determination Theory مبادی کنش در دیدگاه ملاصدرا و نظریۀ خودتعیین‌گری دسی و رایان‏ 471 492 105792 10.22059/jitp.2025.395903.523618 FA محمدصادق یوسفوند دانشجوی دکترا، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. فروغ السادات رحیم پور دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران. مهدی گنجور دانشیار، گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات و معارف اهل بیت (ع)، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران احمد شه‌گلی دانشیار، گروه کلام، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران، تهران، ایران. محمدصادق شجاعی استادیار، گروه روان‌شناسی، پژوهشکدۀ علوم انسانی، جامعه المصطفی العالمی صلی‌الله‌علیه‌وآله، قم، ایران Journal Article 2025 05 28 Human behavior, along with the processes involved in its formation, guidance, regulation, and transformation, has long been a central concern across multiple scientific disciplines. Despite extensive scholarship in both philosophy and psychology, systematic comparisons between the philosophical account of the foundations of action in Mullā Ṣadrā’s thought and the psychological framework of Self-Determination Theory proposed by Deci and Ryan remain scarce. This study seeks to identify points of convergence and divergence between these two approaches and to explore their implications for psychology and education. Mullā Ṣadrā examines the foundations of action within the framework of philosophical anthropology, analyzing human behavior through metaphysical principles. In his philosophy, the foundations of action are articulated as a hierarchy of psychic faculties—ranging from perception to the active faculty—with particular emphasis on the relationship between motivation and the existential levels of the human soul. By contrast, Self-Determination Theory emphasizes three innate psychological needs—autonomy, competence, and relatedness—as the primary drivers of behavior, and conceptualizes motivation along a continuum extending from intrinsic motivation to amotivation. Adopting a comparative-analytical methodology and drawing on primary philosophical and psychological sources, this study finds that both perspectives regard desire as fundamental to action and distinguish between internal and external determinants of behavior. However, they differ significantly in their accounts of the origin and structure of motivation: Mullā Ṣadrā situates motivation in transcendent ends and presents it within a hierarchical framework, whereas Deci and Ryan ground motivation in psychological needs and emphasize the dynamic, simultaneous interaction of motivational components. This comparative analysis offers valuable insights for enriching contemporary motivational psychology and informing the design of educational interventions. رفتار انسان و فرایند شکل‌گیری، هدایت، کنترل و تغییر آن از مباحث بنیادینی بوده که در حوزه‌های مختلف علمی به تفصیل بررسی شده است. با وجود پژوهش‌های متعدد، مقایسۀ نظام‌مند میان تبیین فلسفیِ «مبادی عمل» در اندیشۀ ملاصدرا و نظریۀ «خودتعیین‌گری» دسی و رایان کمتر صورت گرفته است. هدف این پژوهش شناسایی وجوه اشتراک و افتراق این دو رویکرد و بررسی پیامدهای آن برای روان‌شناسی و آموزش است. ملاصدرا، موضوع مبادی عمل را در چارچوب انسان‌شناسی مورد بررسی قرار داده و تلاش نموده است تا تمامی رفتارهای انسانی را بر پایه اصول فلسفی تحلیل کند. در فلسفۀ ملاصدرا، مبادی عمل در قالب سلسه‌ای از قوای نفس، از «تصور» تا «قوۀ فاعله»، و با تأکید بر پیوند انگیزش با مراتب وجودی انسان تبیین می‌شود. نظریۀ خودتعیین‌گری، بر سه نیاز ذاتی -خودمختاری، شایستگی و ارتباط- به‌عنوان محرک‌های اصلی رفتار و پیوستاری از انگیزش درونی تا بی‌انگیزگی تأکید دارد. این مطالعه با رویکرد تطبیقی-تحلیلی و بر پایه منابع اصیل فلسفی و روان‌شناختی انجام شد. نتایج نشان می‌دهد هر دو دیدگاه نقش اراده را اساسی می‌دانند و میان عوامل درونی و بیرونی تمایز می‌گذارند، اما در خاستگاه انگیزش و ساختار آن تفاوت دارند؛ ملاصدرا انگیزش را بر بنیاد غایات متعالی و ساختاری سلسله‌مراتبی می‌بیند، در حالی که دسی و رایان بر نیازهای روان‌شناختی و تعامل هم‌زمان مؤلفه‌ها تأکید دارند. این مقایسه می‌تواند به غنی‌سازی روان‌شناسی انگیزش و طراحی مداخلات آموزشی کمک کند. https://jitp.ut.ac.ir/article_105792_a61f2afd61f7530312a29973df044442.pdf