موسسه انتشارات دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 58 2 2026 02 02 The Unconditioned Condition of Consciousness: Avicenna on the Nature of “Self-Awareness” شرط نامشروط آگاهی‏ چیستی «خودآگاهی» نزد ابن‌سینا 371 388 105788 10.22059/jitp.2025.394421.523605 FA سجاد امیرخانی شهرکی مدرس و پژوهشگر فلسفۀ اسلامی، دانشگاه ییواسکیلا، ییواسکیلا، فنلاند Journal Article 2025 04 30 This article examines Avicenna’s doctrine of <em>shuʿūr bi-dhāt</em>, or “self-awareness,” and argues that, because it is unmediated by forms or cognitive faculties, this awareness is not of the order of conceptual or representational knowledge. Consequently, <em>shuʿūr bi-dhāt</em> must be distinguished from various forms of self-knowledge that rely on conceptual cognition. According to Avicenna, this awareness possesses three essential features: actuality, permanence, and immediacy. He regards <em>shuʿūr bi-dhāt</em> as the condition for the possibility of every other act of cognition and awareness, since in every judgment—even those whose subject is “I”—the agent is already and pre-reflectively aware that it is <em>he himself</em> who makes the judgment. For this reason, self-awareness, for Avicenna, is axiomatic, a priori, and independent of any other form of cognition: while it constitutes the necessary ground of all awareness, it is itself grounded in nothing beyond itself. Thus, <em>shuʿūr bi-dhāt</em> can be understood as a kind of non-conceptual, a priori awareness that is the unconditioned condition of every other consciousness. This doctrine of self-awareness, though partially resonant with certain analytic-philosophical accounts, is identical with none of them. این مقاله به بررسی آموزۀ «شعور به ذات»، یا «خودآگاهی»، در فلسفۀ ابن‌سینا می‌پردازد و نشان می‌دهد که این آگاهی، به دلیل عدم وساطت صورت و قوای‌شناختی، از سنخ شناخت حصولی و مفهوم‌مند نیست. در نتیجه، «شعور به ذات» از انواع مختلف خودشناسی که مبتنی بر شناخت حصولی هستند، متمایز می‌شود. این آگاهی، از نظر ابن‌سینا سه ویژگیِ بالفعل بودن، دائمی بودن و بی‌واسطه بودن را داراست. ابن‌سینا «شعور به ذات» را شرط هرگونه شناخت و آگاهی دیگر می‌داند، چراکه در هر حکمی، حتی احکام با موضوع «من»، شخص به‌طور پیشینی آگاه است که این اوست که آن حکم را صادر می‌کند. به دلیل همین ویژگی‌ها، خودآگاهی برای ابن‌سینا امری بدیهی، پیشینی و مستقل از هر نوع آگاهی دیگر است؛ به‌گونه‌ای که هرچند شرط هرگونه شناخت و آگاهی محسوب می‌شود، اما خود مبتنی بر هیچ آگاهی پیشینیِ دیگری نیست. بنابراین، «شعور به ذات» نزد ابن‌سینا را می‌توان نوعی آگاهیِ غیرمفهوم‌مندِ پیشینی دانست که شرط نامشروط هر آگاهی دیگر است. این تلقی از خودآگاهی، این‌همان با هیچ‌یک از تلقی‌های رایج از خودآگاهی در فلسفۀ تحلیلی نیست. https://jitp.ut.ac.ir/article_105788_7b0fc9bdfa005af97b3389fa48e0b542.pdf