دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 دانشگاه تهران 111 10.22059/jitp.2015.56518 مقاله پژوهشی تحلیل انتقادی کاربرد «حکمت الهی» در کلام شیعه تحلیل انتقادی کاربرد «حکمت الهی» در کلام شیعه ایزدی جنان استادیار دانشگاه اصفهان 23 09 2015 48 2 137 158 24 05 2015 09 12 2015 Copyright © 2015, دانشگاه تهران. 2015 https://jitp.ut.ac.ir/article_56518.html

صفت حکمت الهی در کلام شیعه برای اثبات برخی قواعد و اصول اعتقادی به‌کار رفته است. متکلمان شیعه در استدلال‌های خود هدف آفرینش انسان یا مکلف نمودن او را تعیین می‌کنند و وسیله‌های لازم برای رسیدن به هدف را بر او واجب می‌دانند و آنچه را که مانع رسیدن به هدف می‌بینند بر خدا قبیح می‌شمارند. در این نوشتار با روش تحلیل منطقی کفایت ادلۀ مبتنی بر حکمت الهی، در قاعدۀ لطف، عدل الهی، ضرورت نبوت و امامت، و ضرورت معاد، در آثار معروف‌ترین متکلمان شیعه مورد بررسی قرارگرفته‌اند. در این ادله خلل‌های مشترکی وجود دارد که ریشه در روش به‌کارگیری حکمت الهی در استدلال‌های کلامی دارد. به نظر می‌رسد که ادلّۀ متکلمان در تعیین غرض الهی فاقد کفایت است: آنچه آنان واجب علی الله می‌دانند ابزارهای منحصر به فرد و غیر قابل جایگزین برای اهداف الهی نیستند؛ و گاهی افعال ربوبی با افعال بشری قیاس می‌شوند.

 حکمت الهی روش‌شناسی کلام ضرورت معاد ضرورت نبوت و امامت قاعدۀ لطف [1]    قرآن کریم [2]    نهج‌البلاغه [3]    ابن بابویه، محمد ابن علی (1385). علل الشرایع، 2 جلد، قم، کتابفروشی داوری. [4]    ابن دُرید، ابوبکر محمد ابن الحسن (1978). جمهره اللغه، بیروت: دار العلم للملایین. [5]    ابن فارس، احمد ( 1420). ترتیب معجم مقاییس اللغه، تحقیق: عبد السلام محمد هارون، قم: مکتب الأعلام الإسلامی. [6]    ابن میثم بحرانی، کمال الدین میثم ابن علی (1406). قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم: مکتبه آیه الله المرعشی النجفی. [7]    اسلامی، سید حسن (1386). دامنه معنایی حکمت در قرآن، اخلاق و حدیث، علوم حدیث، سال دوازدهم، 1، ص 29-57. [8]    اشعری، ابوالحسن علی ابن اسماعیل (1414). الإبانه عن اصول الدیانه، تحقیق: عباس صباغ، بیروت: دار النفائس. [9]    بیابانی اسکویی، محمد (1389). ضرورت وجود نبی بر اساس قاعدۀ لطف، سفینه، 29، ص 30-50. [10] تفتازانی، سعد الدین (1409). شرح المقاصد، 5 جلد، مقدمه، تحقیق و تعلیق: عبدالرحمن عمیره، قم: الشریف الرضی. [11] جرجانی، علی ابن محمد (1415). شرح المواقف، قم: الشریف الرضی. [12] جوادی آملی، عبدالله (1388). وحی و نبوت، قم: اسراء. [13] جوهری، اسماعیل ابن حمّاد (1428). الصحاح اللغه، بیروت: دار المعرفه. [14] حلی، علامه جمال الدین حسن ابن یوسف (1363). انوار الملکوت فی شرح الیاقوت، تحقیق: محمد نجمی زنجانی، قم: الشریف الرضی. [15] حلی، علامه جمال الدین حسن ابن یوسف (1365). باب الحادی عشر، مع شرحیه النافع یوم الحشر، تحقیق و مقدمه: مهدی محقق، تهران: موسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک گیل با همکاری دانشگاه تهران. [16] حلی، علامه جمال الدین حسن ابن یوسف (1366). کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، مترجم و شارح: سید ابوالحسن شعرانی، تهران: اسلامیه. [17] حلی، علامه جمال الدین حسن ابن یوسف (1379). منهاج الکرامه فی معرفه الإمامه، مشهد: انتشارات عاشورا. [18] حلی، علامه جمال الدین حسن ابن یوسف (1413).کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد (مع التعلیقات)، تصحیح و مقدمه و تحقیق و تعلیقات: حسن حسن زاده آملی، قم: موسسه النشر الإسلامی. [19] حلی، علامه جمال الدین حسن ابن یوسف (1982). نهج الحق و کشف الصدق، بیروت: دار الکتب اللبنانی. [20] رازی، فخر الدین (1406). لوامع البینات فی شرح اسماء الله تعالی و الصفات (شرح أسماء الحسنی)، قاهره: مکتبه الکلیات الأزهریه. [21] راغب اصفهانی، حسین ابن محمد (1412). المفردات فی غریب القرآن، تحقیق: صفوان عدنان داودی، دمشق و بیروت: دارالعلم و دارالشامیه. [22] زمخشری، علامه جار الله (1385). أساس البلاغه، بیروت: بی نا. [23] سبزواری، ملا هادی ابن مهدی (1320). شرح الأسماء الحسنی (شرح دعای جوشن کبیر)، تصحیح: نجفقلی حبیبی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. [24] سید مرتضی، علی ابن الحسین (1411). الذخیره فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم: انتشارات جامعه المدرسین. [25] شریعتی، فهیمه؛ پیروزفر، سهیلا (1391). تحول معنایی واژه حکمت در حوزه های مختلف اسلامی، سراج منیر، 7، ص 93-118. [26] شهرستانی، محمد ابن عبدالکریم (1364). الملل و النحل، 2 جلد، تحقیق: محمد بدران، قم: الشریف الرضی. [27] شیخ مفید، ابو عبدالله محمد ابن محمد (1413). النکت الاعتقادیه، قم: مؤتمر العالمی للشیخ المفید. [28] شیخ مفید، ابو عبدالله محمد ابن محمد (1413). اوائل المقالات، قم: مؤتمر العالمی للشیخ المفید. [29] صدرالمتألهین، محمد ابن ابراهیم (1354). المبدأ و المعاد، تصحیح: سید جلال الدین آشتیانی، تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران. [30] ضیایی فر، سعید (1382). جایگاه مبانی کلامی در اجتهاد، قم بوستان کتاب، قم: بوستان کتاب. [31] ضیایی فر، سعید (1391). حکمت خداوند و گونه های بهره گیری از آن در فقه سیاسی، علوم سیاسی، 59، ص 167-183. [32] طباطبایی، سید محمد حسین (1417). المیزان فی تفسیر القرآن، 20 جلد، قم: دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. [33] طبرسی نوری، سید اسماعیل (بی تا). کفایه الموحدین، تهران: انتشارات علمیه اسلامیه. [34] طوسی، خواجه نصیر الدین (1405). تلخیص المحصل المعروف بنقد المحصل، بیروت: دار الأضواء. [35] طوسی، شیخ محمد ابن حسن (1406). الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دار الأضواء. [36] غروی اصفهانی، محمد حسین (1409). بحوث فی الأصول، 3 جلد، قم: جماعه المدرسین فی الحوزه العلمیه. [37] غروی اصفهانی، محمد حسین (1414). نهایه الدرایه فی شرح الکفایه، 6 جلد، قم: موسسه آل البیت لإحیاء التراث. [38] غزالی، ابوحامد محمد ابن محمد (1409). الاقتصاد فی الاعتقاد، بیروت: دار الکتب العلمیه. [39] فراهیدی، خلیل ابن احمد (1414). ترتیب کتاب العین، تهران: اسوه. [40] فیاض لاهیجی، عبدالرزاق ابن علی، (1372). سرمایه ایمان در اصول اعتقادات، تصحیح: صادق لاریجانی، تهران: انتشارات الزهراء [41] فیومی، احمد ابن محمد (1414). المصباح المنیر فی الشرح الکبیر، قم: موسسه دار الهجره. [42] ماتریدی، ابو منصور (بی تا). کتاب التوحید، قاهره: دار الجامعات المصریه. [43] مصباح یزدی، محمد تقی (1389) آموزش عقاید، ج 1-3، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی. [44] مکدرموت، مارتین (1371). اندیشه های کلامی شیخ مفید، ترجمه احمد آرام، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. [45] موسوی، سید حسین؛ رنجبر حسینی، محمد (1392). گستره معنایی حکمت الهی در کلام امامیه، تحقیقات کلامی، 1، ص23-38. [46] نراقی، احمد (1366). عوائد الأیام، قم: مکتبه بصیرتی. [47] همدانی اسدآبادی، قاضی عبدالجبار ابن احمد (1422). شرح الأصول الخمسه، بیروت: دار إحیاء التراث. [48] سعیدی مهر، محمد (1389). کلام، 2 ج، تهران: سازمان مطالعه و تدوین مرکز تحقیق و توسعه علوم انسانی. 
دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 دانشگاه تهران 111 10.22059/jitp.2015.56519 فلسفه دین سیر تحول آرای ویلیام لئونارد راو در باب شر بی‌وجه و ملاحظاتی انتقادی بر آن سیر تحول آرای ویلیام لئونارد راو در باب شر بی‌وجه و ملاحظاتی انتقادی بر آن زرکنده بتول کارشناسی ارشد فلسفۀ دین از دانشگاه تهران، معاونت تولید و ویراستار انتشارات حکمت علیزمانی امیرعباس دانشیار گروه فلسفه دین دانشگاه تهران 23 09 2015 48 2 159 179 05 04 2015 30 06 2015 Copyright © 2015, دانشگاه تهران. 2015 https://jitp.ut.ac.ir/article_56519.html

ویلیام لئونارد راو، فیلسوف دین معاصر (1931-)، با تأکید بر وجود برخی شرور بی‌وجه در جهان، کوشید تا روایت تازه‌ای از مسئلۀ قرینه‌ای شر ارائه دهد. در این مقاله سعی ما بر آن است که نخست توصیف دقیق و مستندی از آرای راو ارائه دهیم و سپس به بررسی و نقد دیدگاه او بپردازیم. در مقام توصیف، کوشیده‌ایم سیر تحول آرای راو با توجه به اشکالات منتقدان و اصلاحات و جرح‌وتعدیل‌های او به‌خوبی نشان داده شود. پس از مواجهه با اشکالات منتقدانی چون ریشنباخ، لویز، ویکسترا، و پلنتینگا، راو به بازسازی برهان قرینه‌ای خود برمبنای شر بی‌وجه پرداخت. در این مقاله علاوه‌بر توصیف دقیق دیدگاه راو، نشان داده شده است که تلاش او برای انتقال از وجود شرور ظاهراً بی‌وجه به باور معقول به وجود شرور بی‌وجه نادرست و ناتمام بوده و از نیافتن توجیه برای برخی شرور نمی‌توان به واقعاً بی‌وجه‌بودن آن دست یافت.

 برهان قرینه‌ای شر شر بی‌وجه ویلیام لئونارد رو [1]         Feinberg, John S. (2004). The Many Faces of Evil: Theological Systems and the Problems of Evil, Crossway Books. [2]         Howard-Snyder, Daniel (1996). The Evidential Argument From Evil, Indiana University Press. [3]         Lewis, Delmas (1983). “The Problem with the Problem of Evil,” Sophia, vol. 22. [4]         Peterson, Michael L., God and Evil: An introduction to the Issues, Westview Press, 1998. [5]         Plantinga, Alvin (1998). "Degenerate Evidence and Rowe's New Evidential Argument from Evil", Noûs, 32:4, 531-544. [6]         Rowe, William L. (1969). "God and Other Minds", Noûs, vol.3, no.3, pp. 259-284. [7]         Rowe, William L. (1979). "The Problem of Evil and Some Varieties of Atheism", American Philosophical Quarterly 16. [8]         Rowe, William L. (2007). William L. Rowe on Philosophy of Religion: Selected Writings, Evil and Theodicy, Ashgate Publishing, Ltd. [9]         Snyder, Daniel T. (1990). “Surplus Evil”, Philosophical Quarterly 40. [10]    Trakakis, Nick (2007). The God Beyond Belief: in Defence of William Rowe’s Evidential Argument from Evil, Springer. [11]    Wykstra, Stephen (1984). "The Humean Obstacle to Evidential Arguments from Suffering: On Avoiding the Evils of ‘Appearance’", International Journal for Philosophy of Religion, vol.16.
دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 دانشگاه تهران 111 10.22059/jitp.2015.56523 فلسفه اسلامی سازگاری رهیافت مشایی و اشراقی به مسئله نفس در اندیشه سینوی سازگاری رهیافت مشایی و اشراقی به مسئله نفس در اندیشه سینوی سراج شمس الله استادیار دانشگاه ایلام، گروه فلسفه و کلام اسلامی مظفری فر مهناز دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ایلام 23 09 2015 48 2 181 200 31 05 2015 09 12 2015 Copyright © 2015, دانشگاه تهران. 2015 https://jitp.ut.ac.ir/article_56523.html

مبحث نفس در طول تاریخ، آرای بسیار مختلفی به خود دیده است. ماهیت نفس، حدوث و قدم آن، و کیفیت ارتباط نفس با بدن، همواره از چالشی‌ترین مباحث در آرای فلسفی و کلامی بوده‌اند. ابن‌سینا، به عنوان یک فیلسوف مشّائی، در اکثر نوشته‌های خود، دیدگاه ارسطویی مبنی بر حدوث نفس را پذیرفته؛ اما در برخی از رساله‌های عرفانی و نیز در قصیدۀ عینیّه، عباراتی دال بر گرایش او به دیدگاه افلاطونی مبنی بر قدم نفس دیده می‌شود. این امر مشکلی را برای مفسران ابن‌سینا ایجاد کرده که چگونه این دو دیدگاه متناقض را توجیه کنند. نوشتار حاضر با رویکردی توصیفی - تحلیلی به بررسی این مسئله پرداخته است. در این فرایند به‌دست می‌آید که دیدگاه ابن‌سینا در حکمت مشرقی تغییر نیافته و او همچنان به ادعای پیشین خود در باب حدوث نفس وفادار مانده است. بنابراین، بین رهیافت مشائی و اشراقی ابن‌سینا تفاوتی نیست.

 ابن‌سینا حکمت اشراقی حکمت مشائی ملاصدرا نفس [1]  ابن‌سینا (1388). اشارات و تنبیهات، ترجمۀ حسن ملکشاهی، تهران: سروش. [2] --------- (1331). رسالة نفس، تصحیح موسی عمید، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. [3] --------- (1040). شفا: طبیعیات: نفس، قم: منشورات مکتبة آیت الله المرعشی النجفی.    [4] --------- (1379). تعلیقات، قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی. [5] --------- (1953). رسائلابن‌سینا، جلد دوم، به اهتمام حلمی ضیاء اولکن، استانبول، دانشکدۀ ادبیات استانبول. [6] --------- (1383). دانشنامۀعلائی، با مقدمه، حواشی و تصحیح محمد مشکوة، همدان: دانشگاه بوعلی سینا. [7] --------- (1339). الاشارات و التنبیهات، مع لباب الاشارات، به اهتمام محمود شهابی، تهران: دانشگاه تهران. [8] افلاطون (1382). چهار رساله، ترجمۀ محمود صناعی، تهران: هرمس. [9] --------- (1367). مجموعه آثار افلاطون، ترجمه محمدحسن لطفی، تهران: خوارزمی. [10] ارسطو (1389). دربارۀ نفس، ترجمه و تحشیه علیمراد داوودی، تهران: حکمت . [11] تقی، شکوفه (1382). دو بال خرد: عرفان و فلسفه در رسالة الطیر ابن‌سینا، تهران، نشر مرکز. [12] رضوانی، اکبر (1344). ابوعلی سینا: شرح احوال و آثار، تهران: محمد علی علمی. [13] سبزواری، ملاهادی (1388).  اسرار الحکم، قم: مطبوعات دینی. [14] سهروردی (1380). مجموعه مصنفات، تصحیح و مقدمه و تحشیه سیدحسین نصر، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. [15] طاهری، اسحاق (1380). نفسوقوایآن، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه. [16] کربن، هانری (1384). ابن سینا و تمثیل عرفانی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی. [17] المسعودی، ابو الحسن علی بن الحسین بن علی (1970). مروج الذهب و معادن الجواهر، تهران: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان. [18] ملاصدرا (1364). تفسیر القرآن الکریم، قم: بیدار. [19] --------- (1386). مجموعه اشعار، مقدمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران: مولی. [20] --------- (1383). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، ترجمه محمد خواجوی، 9 مجلد، تهران، مولی.          [21] --------- (1358). الواردات القلبیة فی معرفة الربوبیه، ترجمه و تفسیر احمد شفیعی‌ها، تهران: انجمن فلسفه ایران. [22] مولوی، جلال‌الدین محمد ( 1375). مثنوی معنوی، دفتر اول، تصحیح و مقدمه قوام الدین خرمشاهی، تهران: ناهید.
دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 دانشگاه تهران 111 10.22059/jitp.2015.56520 فلسفه اسلامی تصحیح و تحقیق رسالۀ «اللامع فی الشکل الرابع» نوشتۀ مجدالدین جیلی تصحیح و تحقیق رسالۀ «اللامع فی الشکل الرابع» نوشتۀ مجدالدین جیلی فلاحی اسدالله دانشیار مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران 23 09 2015 48 2 201 244 06 04 2015 30 06 2015 Copyright © 2015, دانشگاه تهران. 2015 https://jitp.ut.ac.ir/article_56520.html

مجدالدین عبدالرزاق جیلی (د. ح. 570 ق.)، برای نخستین بار در تاریخ منطق، در رسالۀ اللامع فی الشکل الرابع به مختلطات شکل چهارم پرداخته است. پیش از او، دنحای کشیش (ح. 800م.) و ابوالفتوح ابن‌صلاح همدانی (د. 548ق.)، معاصر جیلی، مطلقات شکل چهارم را به تفصیل طرح کرده بودند. جیلی در رسالۀ اللامع تنها به موجهات «بسیط» شکل چهارم پرداخته و هیچ اشاره‌ای به موجهات «مرکب» نکرده است. شاگرد او، فخر رازی، نیز تنها به موجهات «بسیط» شکل چهارم پرداخته و تنها در جهت نتیجۀ سه اختلاط با استاد مخالفت کرده است. شاگرد فخر رازی، زین‌الدین کشّی (د. ح. 625ق.)، پس از او، موجهات «مرکب» شکل چهارم را نیز بررسی کرده است. پس از این‌که افضل الدین خونجی (د. 646ق.)، به انعکاس سالبۀ جزئیه در برخی موجهات مرکبه پی برد، اثیر الدین ابهری (د. ح. 660ق.) سه ضرب منتج تازه در مختلطات شکل چهارم کشف کرد.

 شکل چهارم قیاس مجدالدین جیلی مختلطات موجهات [1]  ابهری، اثیرالدین، (1370)، تنزیل الافکار، در منطق و مباحث الفاظ، گردآوری مهدی محقق، تهران، دانشگاه تهران، 137-248. [2]  پورجوادی، نصرالله (1380ش.)، مجموعه فلسفی مراغه (چاپ عکسی)، مرکز نشر دانشگاهی، تهران.  [3]  جیلی، مجد‌الدین عبدالرزاق (1380ش.)، «اللامع فی الشکل الرابع»، در: نصرالله پورجوادی، مجموعه فلسفی مراغه (چاپ عکسی)، مرکز نشر دانشگاهی، تهران، صص 344-365.  [4]  خونَجی، افضل‌الدین (1389ش.)، کشف الأسرار عن غوامض الأفکار، مقدمه و تحقیق خالد الرویهب، تهران، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران و مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین - آلمان. [5]  دانش‌پژوه، محمدتقی، (1331ش. «الف»)، «شکل چهارم یا شکل جالینوسی (1)»، مجلۀ مهر، شماره 87، سال 8 ش 2، اردیبهشت 1331، ص 97-101. قابل دانلود از: [6]   دانش‌پژوه، محمدتقی، (1331ش. «ب»)، «شکل چهارم یا شکل جالینوسی (2)»، مجلۀ مهر، شماره 87، سال 8 ش 3، خرداد 1331، ص 166-169. [7]  دانش‌پژوه، محمدتقی، (1331ش. «ج»)، «داستان شکل جالینوسی در باختر (3)»، مجلۀ مهر، شماره 87، سال 8 ش 5، مرداد 1331، ص 299-304. [8]  رازی، فخر‌الدین محمد بن عمر (1381ش.)، منطق الملخّص، تقدیم، تحقیق و تعلیق احدفرامرز قراملکی و آدینه اصغری‌نژاد، تهران، دانشگاه امام صادق. [9]  نبوی، لطف‌الله، (1376ش.)، «رویکردی تاریخی به شکل چهارم قیاس حملی و شرایط انتاج آن»، مدرس علوم انسانی، ش. 5، ص 102-109. [10] النکت و الفوائد، نویسنده‌ ناشناس، نسخۀ خطی به شمارۀ 1217، کتابخانۀ فیض الله افندی، استانبول. [11] فلاحی، اسدالله، (1393)، «شکل چهارم قیاس در تاریخ منطق»، جاویدان خرد، ش 25، پذیرفته و در انتظار چاپ. [12] همدانی، نجم‌الدین ابوالفتوح احمد بن محمد (ن. ش. 4830)، «مقالة فی الشکل الرابع»، کتابخانۀ ایاصوفیا، استانبول، برگ 185ب-189آ، کتابت 626 ق.، چاپ عکسی در Sabra 1965. [13] همدانی، نجم‌الدین ابوالفتوح احمد بن محمد، (1393)، «مقالة فی الشکل الرابع»، جاویدان خرد، ش 25، پذیرفته و در انتظار چاپ. [14]    Kneale, W. & Kneale, M. (1978). The Development of Logic, Clarendon Press, Oxford. [15]  Rescher, Nicholas (1966), Galen and the Syllogism, including an Arabic Text, Edition and Annotated Translation of Ibn al-Şalāh Treatise “On the Fourth Figure of the Categorical Syllogism”, University of Pittsburgh Press. [16]  Sabra, A. I. (1965), ‘‘A Twelfth-Century Defence of the Fourth Figure of the Syllogism,’’ Journal of the Warburg and Courtauld Institutes, Vol. 28, pp. 14-28.
دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 دانشگاه تهران 111 10.22059/jitp.2015.56521 مقاله پژوهشی تمایز وجود و ماهیت در پرتو تفکیک دو وجه وجود در فلسفه ابن سینا تمایز وجود و ماهیت در پرتو تفکیک دو وجه وجود در فلسفه ابن سینا قمی محمد باقر دکتری فلسفه، دانشگاه تهران 23 09 2015 48 2 245 263 28 01 2015 30 06 2015 Copyright © 2015, دانشگاه تهران. 2015 https://jitp.ut.ac.ir/article_56521.html

ابن‌سینا همواره از تمایز و تقابل دو نوع وجود، وجود خاص و وجود اثباتی، سخن می‌گوید که خود مبنای تمایز ماهیت و وجود است. به همین جهت، مسئلۀ مشهور تمایز میان ماهیت و وجود به نوعی در خصوص این تمایز نیز مطرح می‌شود. مسئله آن است که آیا وجود خاص اساساً وجود است؟ این در واقع مسئله‌ای است در خصوص ماهیت: آیا در درک ابن‌سینایی از ماهیت، معنایی از وجود حاضر است؟ این جستار تلاش می‌کند تا بر اساس ارتباط وجود خاص با معانی وجود اثباتی، وجود قابلی، شیئیت و ماهیت، این نکته را تبیین کند که تمایز وجود خاص از وجود اثباتی در فلسفۀ ابن‌سینا در واقع تمایزی میان دو وجه از وجود در معنای یونانی آن است؛ تمایزی که مبنای تمایز وجود و ماهیت است و در فلسفۀ یونانی چندان مورد تأکید قرار نمی‌گیرد.

 وجود وجود خاص وجود اثباتی ماهیت [1] ابن رشد، ابو ولید محمد بن احمد (1377). تفسیر مابعد الطبیعه، تهران: انتشارات حکمت. [2] ---------- (1994). رساله ما بعد الطبیعه، مقدمه و تعلیق: دکتر رفیق العجم و جیرار جهامی، بیروت: دارالفکر. [3] ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1383). الاشارات والتنبیهات: مع شرح الخواجه نصیرالدین طوسی و المحاکمات لقطب الدین رازی، محقق: کریم فیضی، قم: مطبوعات دینی. [4] ---------- (1371). المباحثات، قم: انتشارات بیدار. [5] ---------- (1376). الهیات من کتاب الشفاء، تحقیق: حسن حسن‌زاده آملی، قم: مؤسسۀ بوستان کتاب. [6] ---------- (1379). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات، مقدمه و تصحیح: محمد تقی دانش پژوه، تهران: انتشارات دانشگاه تهران. [7] ---------- (1383). الهیات دانشنامه علایی، مقدمه و حواشی: دکتر محمد معین، همدان: انتشارات دانشگاه بو علی سینا. [8] ---------- (1391). شیخ الرئیس ابوعلی سینا برهان شفا، ترجمه و تفسیر: مهدی قوام صفری، تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی. [9] ---------- (1400 هـ ق). رسائل ابن سینا، قم: انتشارات بیدار. [10] ---------- (1404 ﻫ ق). التعلیقات، تحقیق: عبدالرحمن بدوی، بیروت: مکتبة الاعلام الاسلامی. [11] ---------- (1404 ﻫ ق). الشفاء: المنطق، تحقیق: سعید زاید، قم: مکتبة آیة الله المرعشی. [12] احسن، مجید و حسن معلمی (1389). «تأملی بر دیدگاه ابن سینا و شیخ اشراق در اصالت وجود یا ماهیت»، معرفت فلسفی، شماره 3، بهار، صص 11-36. [13] احمدی، احمد، (1388)،‌ «بحث ماهیت و وجود در ابن سینا و ابن رشد و نقد آن»، حکمت سینوی (مشکوة النور)، شماره 42، پاییز و زمستان، صص 5-21 [14] ارسطو، تحلیلات ثانی ← [24] [15] ---------- ، فیزیک ← [24] [16] ---------- ، متافیزیک ← [24] [17] اکبریان، رضا و احمدی، احمد (1376). «مسئله وجود در فلسفه ابن سینا»، مدرس علوم انسانی، شماره 5، زمستان، صص 138-156. [18] اکبریان، رضا و حقیقت، سهراب (1387). «رابطه وجود و ماهیت در فلسفه ارسطو و ابن‌سینا»، خردنامه صدرا، شماره 52، زمستان، صص 40-61. [19] حائری یزدی، مهدی (1384). جستارهای فلسفی (مجموعه مقالات)، تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران. [20] فارابی، ابو نصر (1986) کتاب الحروف، مقدمه، تحقیق و تعلیق: محسن مهدی، بیروت: دارالمشرق. [21] فصیحی، عبدالخالق (1392). «تفکیک وجود از ماهیت در فلسفه ابن‌سینا همراه با نقد برداشت اتین ژیلسون»، حکت اسرا، شماره 17، پاییز، تهران، صص 109-124. [22] موسویان، سید حسین (1381). ««ماهیت» از دیدگاه ابن سینا»، مقالات و بررسیها، دفتر 71، تابستان، صص 247-265. [23] ویسنوسکی، روبرت (1389). متافیزیک ابن سینا، ترجمه: مهدی نجفی افرا، تهران: انتشارات نشر علم. [24] Barnes, Jonathan (1991). The Complete Works of Aristotle, Princeton University Press, Princeton, N.J.  [25]Brown, Lesley (1986). Being in the Sophist: A syntactical Enquiry, in : Ackrill, J. L. (ed.), Oxford Studies in Ancient Philosophy,  V. IV, pp. 49-70 [26] Gosling, J. C., (1973). Plato, Routledge and Kegan Paul  [27]Kahn, Charles H., (1996). Plato and the Socratic Dialogues, Cambridge University Press  [28]Roberts, Jean (1998). The Problem about Being in the Sophist, in: Smith, Nicholas D. (ed.), PLATO: Critical Assessment, Volume IV, Routledge, pp. 142-157
دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 دانشگاه تهران 111 10.22059/jitp.2015.56522 فلسفه دین چیستی و اقسام مرگ در آثار آگوستین قدیس چیستی و اقسام مرگ در آثار آگوستین قدیس کاکائی قاسم استاد دانشگاه شیراز جباره ناصرو محبوبه دانشجوی دکتری فلسفۀ تطبیقی دانشگاه قم 23 09 2015 48 2 265 285 19 09 2015 09 12 2015 Copyright © 2015, دانشگاه تهران. 2015 https://jitp.ut.ac.ir/article_56522.html

مرگ یکی از ناگشوده­ترین رازهایی است که انسان با آن روبه‌روست؛ بنابراین همواره جزء دغدغه­های دانشمندان بزرگ و آموزه­های اصلی ادیان الهی بوده است. آگوستین از بزرگانی است که دربارۀ مرگ و چیستی آن اندیشیده و سخن گفته است. در تعریف آگوستین از مرگ با یک تعریف معین روبه‌رو نیستیم. وی فیلسوفی افلاطونی است؛ بنابراین مرگ را جدایی نفس از بدن می­داند؛ ولی در جایگاه یک متکلم، مرگ را نتیجۀ گناه و دوری از خدا می­داند. در آثار آگوستین برای مرگ طبیعی و مرگ ارادی که در زندگی خود وی ظهور بارزی دارد، ویژگی­های خاصی می‌توان یافت. آگوستین کوشیده است تا چیستی و اقسام مرگ را بشناسد و بشناساند؛ با این حال گفته­های او بیانگر ناتوانی در شناخت این معمای بزرگ هستی است و ناگزیر آرزو می­کند کاش آدم و حوا ما را در این دنیا گرفتار این مسئله نمی­کردند.

 آگوستین مرگ مرگ ارادی مرگ جسم مرگ طبیعی مرگ نفس [1]   قرآن کریم. [2]   الیاس، نوربرت (1389). تنهاییِ دمِ مرگ. ترجمۀ امید مهرگان- صالح نجفی، تهران: گام نو. [3]   آگوستین قدیس (1392). شهر خدا، ترجمه حسین توفیقی، قم: انتشارات دانشگاه ادیان و مذاهب. [4]   آگوستین قدیس (1387). اعترافات، ترجمه سایه میثمی، ویراستۀ مصطفی ملکیان، تهران: دفتر پژوهش و نشر سهروردی. [5]   بارکر، هوارد (1389). مرگ، آن یگانه و هنر تئاتر، ترجمۀ علیرضا فخرکننده، تهران: گام نو. [6]    دورانت، ویل (1373). تاریخ تمدن (عصر ایمان، بخش اول). مترجمان: ابوطالب صارمی، ابوالقاسم پاینده، ابوالقاسم طاهری. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی. [7]   زمانی، کریم (1382). میناگر عشق، تهران: نشر نی. [8]   چایدستر، دیوید (1380). شورجاودانگی، ترجمه غلامحسین توکلی، قم: مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب. [9]   کتاب مقدس (1920). با همکاری گروهی معروف به بریتینیش فورن و یبیل سوساثیتی، لندن: دارالسلطنه. [10]   کیوی، ریمون؛ کامپنهود، لوک‌وان (1370). روش تحقیق در علوم اجتماعی، ترجمۀ دکتر عبدالحسین نیک‌گهر، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر. [11]   معتمدی، غلامحسین (1372). درآمدی بر مرگ­شناسی، تهران: نشر مرکز. [12]   نیچه، فریدریش ویلهلم (1378). چنین گفت زردشت، ترجمۀ داریوش آشوری، تهران: انتشارات آگاه. [13]   همدانی، مولی عبدالصمد (1384). بحرالمعارف، تحقیق و ترجمه استاد ولی، تهران: انتشارات حکمت. [14] Atkins, E.M and Dodaro R. J. (2001). Augustine Political Writing, Cambridge, university press. [15] Augustine (2002). On the Trinity, Books 8–15, translated by Stephen Mckenna, Cambridge University Press. [16] Burleigh, J.H.S. (1953). Augustine Earlier Writings, SCM, United States of America.  [17] Chadwick, Henry (2009). Augustine of Hippo, A life, Oxford university press. [18] Heidl, Gyorgy (2009). The Influence of Origen on the Young Augustine, gorgias Press, United States of America. [19] Vessy, Mark (2012). A Companion to Augustine, Blackwell Publishing ltd. [20] Nisula, Timo (2012). Augustine and the Function Concupiscence. Brill Leiden. Boston. [21] O’Dalvy, Gerard (1987). Augustine’s Philosophy of Mind, Duckworth, British Library Cataloguingin Publication Data. [22] Rist, John M (1997). Augustine Ancient Thought Baptized, Cambridge University Press.
دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 دانشگاه تهران 111 10.22059/jitp.2015.56524 فلسفه دین تجربه دینی و تبیین‌های طبیعت‌گرایانه، بررسی دیدگاه جف جوردن تجربه دینی و تبیین‌های طبیعت‌گرایانه، بررسی دیدگاه جف جوردن نصیری منصور استادیار دانشگاه تهران، پردیس فارابی 23 09 2015 48 2 287 307 08 04 2015 30 06 2015 Copyright © 2015, دانشگاه تهران. 2015 https://jitp.ut.ac.ir/article_56524.html

دغدغۀ اصلی این مقاله، بررسی این مسئله است که آیا کشف تبیین طبیعی برای تجربۀ دینی، حجیت معرفت‌شناختی آن برای اثبات متعلق خود، به ویژه خداباوری را رد می‌کند یا خیر. در این زمینه با دو دیدگاه کلی مواجهیم. برخی معتقدند که تا وقتی وجود نداشتن خدا با دلیل کافی اثبات نشود، تجربۀ دینی حتی در صورت کشف تبیین طبیعی برای آن، از حجیت معرفت‌شناختی برخوردار خواهد بود. اما برخی دیگر تأکید می‌کنند که به محض کشف تبیین طبیعی، حجیت معرفت‌شناختی آن از بین می‌رود بدون آن‌که نیازی به اثبات وجود نداشتن خدا داشته باشیم. در این مقاله نزاع جف جوردن با گروه نخست را در همان ساختار بحث خودِ جوردن بیان و بررسی کرده‌ایم. یافته و نتیجه­ای که پس از بررسی و نقد این دو دیدگاه، به آن رسیده­ایم، ارائۀ دیدگاه سوم و جدید در این زمینه است. دیدگاه پیشنهادی، مبتنی بر تفکیک دو نوع تجربۀ دینی است. بر اساس این دیدگاه، برخی از تجربه‏ها که از شرایط خاصی برخوردارند حتی در صورتی که برای آن‌ها تبیین طبیعی کشف شود، باز هم از حجیت معرفتی خاصی برخوردار خواهند بود.

 تجربۀ دینی تبیین طبیعی حجیت معرفت‌شناختی جف جوردن سوینبرن [1]   Arstila, V., & Pihlainen, K. (2009). The Causal Theory of Perception Revisited. Erkenn(70), 397–417. [2]   Broad, C. (1969). Religion, Philosophy and Psychical Research. (NY: Humanities Press). [3]   Grice, H. (1961). “The causal theory of perception” in: Proceedings of the Aristotalian Society, Supp. Vol. xxxv. Pp. 121-153. [4]   Gutting, G. (1982). Religious Belief and Religious Scepticism. (Notre Dame: University of Notre Dame Press). [5]   Jordon, J. (1994, February). "Religious experience and naturalistic explanations" in: , 1994, Volume 33, Issue 1,. Sophia, 33(1), 58-73. [6]   Russell, B. (1927). Tht Analysis of Matter. London: F.R.S. [7]   Swinburne, R. (2004). The Exidtence of God (2nd ed.). Oxford: Clarendon Press. [8]   Swinburne, R. (2004). The Existence of God. Oxford: Oxford University Press,. [9]   Wainwright, W. (1999). Philosophy of Religion (2nd ed.). New York: Wadsworth. [10]       ابن عربی، م. چاپ مکرر [بی‌تا]. الفتوحات المکیۀ. بیروت: دار صادر. [11]       آلستون، و. (1379) و (1380). «آیا اعتقاد دینی معقول است؟»ترجمۀ نرجس جواندل، نقد و نظر، شماره‌های 25 و 25، صص82-100. [12]       دیویس، ک. (1391). ارزش معرفت‌شناختی تجربۀ دینی، ترجمۀ علی شیروانی و حسینعلی شیدان‌شید.، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. [13]       شیرازی، ص. (1380). الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة العقلیة. تحقیق: م. محمدی، تهران: بنیاد حکمت. [14]       کشفی، ع.، (1391)، «بررسی دیدگاه ویلیام رو در باب حجیت معرفت‌شناختی تجربۀ دینی»، اندیشه دینی، شمارۀ 42، صص 1-14. [15]       کلینی، م. (1363). الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیة. [16]       نصیری، م. (1392). «بررسی ادله معتقدان به حجیت معرفت‌شناختی تجربۀ دینی»، اندیشۀ نوین دینی،شمارۀ 35، صص45-62. [17]       نصیری، م. (1393).. «حجیت معرفت‌شناختی تجربۀ دینی، نزاع آنتونی کنی و جف جوردن»، جستارهای فلسفۀ دین، سال 3، شمارۀ 1. صص 127-141.
دانشگاه تهران فلسفه و کلام اسلامی 2008-9422 دانشگاه تهران 111 10.22059/jitp.2015.56525 مقاله پژوهشی چکیده های انگلیسی 23 09 2015 48 2 1 14 14 02 2016 14 02 2016 Copyright © 2015, دانشگاه تهران. 2015 https://jitp.ut.ac.ir/article_56525.html

unavailable