0 مفهوم ذاتی در حسن و قبح عقلی از دیدگاه علامه طباطبائی A Study of Allameh Tabatabaei’s Views on The Concept of Inherent in the Theory of Rational Good and Bad (Al-Husn wa al-Qubh al-'Aqli) https://jitp.ut.ac.ir/article_60785.html 10.22059/jitp.2017.60785 0 از دیرباز، مسئلۀ حسن و قبح از دو منظر وجود‌شناختی و معرفت‌شناختی در فلسفه و کلام مورد بحث قرار گرفته است. جستار پیش رو درصدد پاسخ به این مسئله است که آیا نظریۀ ادراکات اعتباری علامه طباطبائی، راه حل جدیدی برای مسئلۀ حسن و قبح ارائه می‌دهد یا نه؛ و در صورت پاسخ مثبت، این راه حل از کدام حیث (وجودشناختی یا معرفت‌شناختی) به مسئله پرداخته است؟ مقاله نشان می‌دهد که نظریۀ ادراکات اعتباری با بررسی معرفت‌شناختی معنای اعتبار در حوزۀ عقل عملی معنای سومی برای «عقلی» در مسئلۀ حسن و قبح عقلی و ذاتی مطرح کرده است و در نتیجه توانسته است راه حل جدیدی در پاسخ به مسئلۀ مذکور ارائه دهد. این معنا برای اعتباریات نه تنها به معنای نفی مقام واقع و حقایق مربوط به این معانی نیست؛ بلکه مبتنی بر پذیرش واقع و واجد حیثیتی واقعی و وجود‌شناختی است. 1 The problem of good and bad in philosophy and theology can be discussed from two perspectives, ontological and epistemological. The problem that we're seeking to answer in this paper is that: Does the theory of “al-idrakat al-i'tibariyah” (constructive perceptions) has presented a new solution for it? If yes, which way it has used to deal with the problem (ontological or epistemological)? The answer that has been discussed is that this theory, by considering the epistemological aspect of al-i'tibariyah in the scope of practical intellect, presents a third meaning for the problem of good and bad and provides an innovative way for the problem. 159 174 سید محمد علی دیباجی Seyed Mohammad Ali Dibaji دانشیار گروه فلسفه دین و فلسفه اسلامی پردیس فارابی دانشگاه تهران ایران dibaji@ut.ac.ir زینب یوسف زاده Zeynab Yousefzadeh دانش‌آموختۀ کارشناسی‌ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه تهران، پردیس فارابی. ایران z_yosefi84@yahoo.com ادراکات اعتباری حسن و قبح عقلی ذاتی عقل عملی علامه طباطبائی [1]. ابن سینا، (1375). الاشارات و التنبیهات، قم: نشر البلاغه.##[2]. ـــــــــ (1420ق). شرح اشارات، شرح خواجه طوسی، قم: دفتر نشر کتاب.##[3]. ارسطو (1366). درباره نفس، ترجمه و تعلیق: علیمراد داودی، تهران: انتشارت حکمت.##[4]. الایجی، قاضی عضدالدین (1325). شرح المواقف فی الکلام، شرح: میرسیدشریف جرجانی با حاشیه حسن چلپی و حاشیه عبدالکریم سیالکوتی، مصر: مطبعه العاده،.##[5]. تفتازانی، سعدالدین مسعود (1409ق). شرح المقاصد فی الکلام، قم: الشریف الرضی.##[6]. جوادی آملی، عبدالله (1375). فلسفه حقوق بشر، قم: مرکز نشر إسراء.##[7]. حائری یزدی. مهدی (1384). کاوشهای عقل عملی. تهران: موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.##[8]. حلی، حسن بن یوسف (1413). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: موسسه النشر ـ الاسلامی.##[9]. دیباجی، سیدمحمدعلی؛ یوسف‌زاده، زینب (1394). «نسبت تظریه ادراکات اعتباری با معقولات فلسفی»، آینهً معرفت، تهران، سال پانزدهم، شماره 43، تابستان، ص 1ـ25.##[10]. سبزواری (1375). شرح الاسماء الحسنی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##[11]. ـــــــــ (1417ق). شرح منظومه، تعلیقه: آیت الله حسن‌زاده، قم: نشر ناب.##[12]. سبحانی، جعفر (1368). جبر و اختیار، نگارش علی ربانی گلپایگانی، قم: موسسه تحقیقاتی سیدالشهداء.##[13]. ــــــــــــــ (1368). حسن و قبح عقلی یا پایه‌های اخلاق جاودان، نگارش: علی ربانی گلپایگانی، تهران: موسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##[14]. فارابی (1405ق). فصوص الحکم، تحقیق: محمد حسن آل یاسین، قم: بیدار.##[15]. طباطبائی، محمدحسین (1368). اصول فلسفه و روش رئالیسم، قم: انتشارات صدرا، چاپ ششم.##[16]. ــــــــــــــــــــ (1362). «اعتباریات»، در رسائل سبعه، قم، بنیاد علمی و فکری علامه طباطبائی.##[17]. ـــــــــــــــــــــ (؟). المیزان فی تفسیر القرآن، قم: موسسه النشر الاسلامی.##[18]. غروی الاصفهانی، محمدحسین (1374). نهایه الدرایه فی شرح الکفایه، اصفهان: انتشارات مهدوی.##[19]. گلپایگانی، علی (1418ق). القواعد الکلامیه، قم: موسسه امام الصادق.##[20]. لاهیجی، عبدالرزاق (1372). سرمایه ایمان در اصول اعتقادات، تصحیح: صادق لاریجانی، تهران: انتشارات الزهراء.##[21]. ـــــــــــــــــ (1372). گوهر مراد، تصحیح: زین‌العابدین قربانی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشد اسلامی.##[22]. مصباح یزدی، محمدتقی (1380). فلسفه اخلاق، تحقیق و نگارش: احمد حسین شریفی، تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل.##[23]. مظفر، محمدرضا (1386). المقرر فی شرح المنطق، شرح: سیدرائد حیدری، قم: انتشارات ذوی القربی.##[24]. ــــــــــــــــ (1415ق). اصول الفقه، قم: مرکز النشر مکتب الإعلام الاسلامی.##[25]. ملاصدرا (1386). الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، قم: مکتبه المصطفوی.##[26]. ـــــــــــــــــ (1360). الشواهد الربوبیه فی المناهج السلوکیه، تصحیح و تعلیق: سید جلال الدین آشتیانی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.##[27]. نصیرالدین طوسی (1371). جوهر النضید، شرح علامه حلی، قم: انتشارات بیدار.##[28]. ــــــــــــــــــ (؟). قواعد العقائد، بیروت: دار الغربه.##[29]. معلمی، حسن (1380). مبانی اخلاق در فلسفه غرب و فلسفه اسلامی، تهران: موسسه فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.##

0 بررسی امکان تحقق نفس جزئی قبل از حیات دنیوی با استمداد از نظریۀ وحدت شخصی وجود نزد ملاصدرا The Consideration of the Possibility of al-Nafs al- Juziyah (Finite Self) Realization before the Worldly Life Based on the Theory of Mulla Sadra’s Individual Unity of Existence https://jitp.ut.ac.ir/article_60786.html 10.22059/jitp.2017.60786 0 بحث قدم نفس جزئی از پیچیدهترین مسائل فلسفی است. صدرالمتألهین در برخی آثار خود قائل به قدم نفس جزئی شده و در عین حال همواره به حدوث جسمانی نفس تصریح نموده است. این دو اعتقاد ظاهراً ناسازگارند. این مقاله میکوشد نشان دهد که مطابق مبانی عرفانی صدرا در نظریۀ وحدت شخصی وجود، اولاً اعتقاد به قدم نفس جزئی امری موجه است و ثانیاً چنین قِدمی با حدوث جسمانی نفس منافات ندارد. بر اساس این نظریه، همان طور که وجود حقیقتی واحد است، ظهور آن نیز واحد است و این ظهور در عین وحدت، واجد سه مرتبۀ مجرد، نیمهمجرد، و مادی است و بر اساس تشکیک در مظاهر، حقیقت انسانی در مرتبۀ عقلی و در مراتب مادون حاضر است. حقیقت عقلی انسان در عالم برزخ محدود به لوازم ماده میشود و در عالم جسمانی علاوه بر آنها، محدود به ماده و استعداد نیز میگردد. نفوس جزئی انسانها قبل از تحقق در عالم ماده، در برزخ نزولی، به نحو مقداری و ذو ابعاد ظاهر بودهاند و سپس، در عالم ماده به صورت جسمانی حادث شدهاند. 1 The eternity of Al-Nafs al-Juziyah (finite self) is one of the most complicated philosophical issues. In some of his works, Mulla Sadra firmly pointed out the eternity of finite self; he similarly has specified the created-ness of the bodily soul; however, the former and the latter are apparently contradictory. The main objective of the present study is to indicate that according to the mystical foundations of Mulla Sadra in the theory of “the individual unity of existence”, firstly, the theory of the eternity of finite self is a reasonable matter, and secondly, there is no contradiction between such an eternity and created-ness of the bodily soul. According to this theory, as the existence is a united truth, its manifestation is a united truth too; besides, this manifestation possesses three levels: abstract, semi-abstract, and material. According to the gradation of manifestations, the human truth is present in both intellectual and in infra intellectual levels. The intellectual reality of man in purgatory (intermediate) world is accompanied with material requisites, while in the physical world, in addition to the material requisites, it is also accompanied with matter, itself, and dispositions. 175 190 فروغ السادات رحیم پور Forough Rahimpour دانشیار فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان ایران ebrahimrastiyan@gmail.com ابراهیم راستیان Ebrahim Rastian دانشجوی دکترای حکمت متعالیه دانشگاه اصفهان. ایران ebrahimrastiyan@yahoo.com قدم جزئی نفس ملاصدرا نظریۀ وحدت شخصی وجود [1]. ابن‌سینا (1385). النفس من کتاب الشفاء. قم، انتشارات بوستان کتاب.##[2]. جوادی آملی، عبدالله (1390). تحریر تمهید القواعد. قم، انتشارات اسراء.##[3]. رازی، فخرالدین(1411ق).‏ المباحث المشرقیة فی علم الالهیات و الطبیعیات. ‏قم، انتشارات بیدار.##[4]. صائن الدین، علی بن‌ترکه (1360). تمهید القواعد. تهران، انتشارات انجمن اسلامی حکمت و فلسفه ایران.##[5]. صدرالمتألهین(1981م‏). الحکمة المتعالیة فی‌الأسفار العقلیة الاربعة. بیروت، داراحیاءالتراث‏.##[6]. ـــــــــــــ (1383). شرح أصول الکافی. تهران، انتشارات مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##[7]. ـــــــــــــ (1375). مجموعه رسائل فلسفى صدرالمتالهین. تهران، انتشارات حکمت‏.##[8]. ـــــــــــــ (1366). تفسیر القرآن الکریم. قم، انتشارات بیدار.##[9]. ـــــــــــــ (1363). مفاتیح الغیب. تهران، موسسه تحقیقات فرهنگی.‏##[10]. ــــــــــــــ (1360)‏. اسرار الآیات. مقدمه و تصحیح: محمد خواجوی‏، تهران، انجمن حکمت و فلسفه‏.##[11]. ــــــــــــــ (1422ق). شرح الهدایة الاثیریة. بیروت، موسسة التاریخ العربی.‏##[12]. ــــــــــــــ (1302ق). مجموعة الرسائل التسعة. قم، مکتبۀ المصطفی.##[13]. ــــــــــــــ (؟). تعلیقه بر حکمه الاشراق. چاپ سنگی.##[14]. قونوی، صدر الدین (1362). رسالة النصوص. تصحیح: سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.##[15]. قیصری، داوودبن‌محمد (1375). شرح فصوص الحکم. تصحیح: سیدجلال‌الدین آشتیانی، تهران، انتشارات علمی فرهنگی.##

0 برهان صدیقین صدرایی ابن سینا، تأمّلی در نظر صدرالمتالهین دربارۀ صدیقین بودن برهان سینوی Ibn Sina’s Sadraean Sidiqin Argument https://jitp.ut.ac.ir/article_60787.html 10.22059/jitp.2017.60787 0 از دیدگاه ابن‌سینا براهینی برهان صدیقین هستند که واجب‌الوجود را صرفاً با تأمل در نفس وجود به اثبات برسانند. وی مدعی است که در تقریرهای خود از برهان صدیقین معیار فوق را رعایت نموده است؛ امّا صدرا برهان شیخ را اولاً، به دلیل عدم تأمل در نفس وجود و ثانیاً، به علت استفاده از مفهوم موجود و نه حقیقت وجود برهان صدیقین نمی‌داند. در این مقاله جهت بررسی اشکال صدرا ابتدا تقریری از برهان صدیقین در آثار شیخ یعنی تقریر کتاب نجات و صورت‌بندی آن در منطق محمولات مرتبه اول بیان می‌شود. سپس نشان داده می‌شود که اولاً، بر اساس مبانی متافیزیکی شیخ، هیچ‌یک از دو جنبۀ نقد صدرا به برهان سینوی وارد نیست؛ ثانیاً، حتّی با وجود پذیرفتن مبانی متافیزیکی صدرا چنان‌چه تعریف مفاهیم واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود را به کمک مفهوم علیّت تغییر دهیم، برهان صدیقین سینوی دیگری به دست می‌آید که اشکال صدرا را منحل می‌کند. 1 Ibn Sina Characterizes Sidiqin Argument as an argument by means of which the existence of Necessary Being is proved just on the basis of reflecting on the nature of being. He claims that his versions of the argument satisfy the criterion, really. Mulla Sadra, however, argues first that Ibn Sina’s arguments are not, properly speaking, based on reflecting on the nature of being, and second that they are based on reflecting on the concept of being. Here, we first formalize one of the Ibn Sina’s arguments, namely the version of Najat. Then we argue that based on Ibn Sina’s metaphysical system, Sadra’s objections do not work. Finally, we propose that if one redefines necessary being and contingent being by use of causality, then one reaches to a new version of Ibn Sina’s Sidiqin Argument that dissolves Sadra’s objection. 191 202 هما رنجبر Homa Ranjbar دانشجوی دکتری گروه فلسفه دانشگاه تربیت مدرس تهران ایران hmrnjbr@yahoo.vom داود حسینی - - استادیار گروه فلسفه، دانشگاه تربیت مدرس ایران davood.hosseini.c@gmail.com برهان صدیقین تعریف واجب‌الوجود و ممکن‌الوجود نظر به نفس وجود [1]. ابن‌سینا (1363ه‍.ش). المبدأ و المعاد، تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل با همکاری دانشگاه تهران##[2]. ــــــــ (1364ه‍.ش). النجاه، چاپ دوم، تهران، نشر مرتضوی.##[3]. ــــــــ (1383ه‍.ش). الإشارات و التنبیهات، جلد سوم، قم، نشرالبلاغه.##[4]. ــــــــ (1400ه‍.ق). رسائل ابن‌سینا، قم، انتشارات بیدار.##[5]. رنجبر، هما؛ حسینی، داود؛ سعیدی‌مهر، محمد (1392ه‍.ش). «صورت‌بندی برهان صدیقین ابن سینا در نجات بر پایه منطق محمولات مرتبه اول»، دوفصل‌نامۀ علمی ـ پژوهشی حکمت سینوی (مشکوه النور)، شماره 50، صص 17ـ40.##[6]. رنجبر، هما؛ حسینی، داود؛ فلاحی، اسدالله (1393ه‍.ش). «تأملی دوباره در باب برهان صدیقین سینوی در نجات»، دوفصل‌نامۀ علمی ـ پژوهشی حکمت سینوی (مشکوه النور)، شماره: 52، صص 25ـ38.##[7]. شیرازی، صدرالدین محمد (1425ه‍.ق). الحکمه المتعالیه فی الأسفار العقلیه الأربعه، جلد ششم، قم، منشورات طلیعه النور.##[8]. عبودیت، عبدالرسول (1389ه‍.ش). اثبات وجود خدا به روش اصل موضوعی، قم، مرکز انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.##[9]. لاهیجی، محمدجعفر (1386). شرح رساله المشاعر، تصحیح و تعلیق جلال‌الدین آشتیانی، قم، موسسۀ بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم).##[10]. یثربی، یحیی (1385ه‍.ش). ترجمه و شرح الهیات نجات شیخ الرئیس ابوعلی سینا، قم، مؤسسۀ بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم).##

0 سیر تحول قیاس خلف از ارسطو تا قطب رازی The Development of Per Impossibile from Aristotle to Quṭb al-Din Razi https://jitp.ut.ac.ir/article_60788.html 10.22059/jitp.2017.60788 0 در این مقاله، تلاش‌های منطق‌دانان دورۀ اسلامی در تبیین رابطۀ میان دو بخش قیاسی و غیرقیاسی‌ِ قیاس خلف، مورد بررسی قرار می‌گیرند و با نگاه به آثار شارحان یونانی ارسطو مانند اسکندر افرودیسی و فیلوپونوس و اشاره به ناتوانی آنها در تبیین سخنان ارسطو در تحلیل اوّل، دو رویکرد کلی در این زمینۀ معرفی می‌شود. در رویکرد نخست که از سوی افضل‌الدین مرقی ارائه گردیده، رابطۀ میان دو بخش قیاسی و غیرقیاسیِ قیاس خلف در چارچوب منطق ارسطویی و بر اساس صورت‌بندی وی از قیاس حملی در قالب قیاس استثنائی توجیه می‌گردد. در حالی که در رویکرد دوم که از سوی ابن‌سینا ارائه شده و مورد قبول اکثر منطق‌دانان پس از وی قرار ‌گرفته است، رابطۀ بخش قیاسی و غیرقیاسی‌ِ قیاس خلف بر اساس نوآوری وی در زمینۀ قیاس‌های اقترانی شرطی و خارج از چهارچوب منطق ارسطویی تبیین می‌گردد. 1 Aristotle took Per Impossibile as a form of Hypothetical Syllogism which was composed of a Syllogistic and a non-syllogistic part. But he didn’t express the relation between these two parts clearly. Alexander of Aphrodisias and Philoponus didn’t add any specific comments to Aristotle’s view. Al-Farabi believed that Per Impossible includes three deductions: two categorical syllogisms and one exceptional syllogism; Avicenna introduced Connective Conditional Syllogism, and, based on it, he explained the relation between two parts that Aristotle propounded in Per Impossible. This interpretation is accepted by many of Islamic logicians, nevertheless Averroes followed Aristotle’s outline and ruled out Avicenna’s Connective Conditional Syllogism. Afḍal al-Din Maraqi took Aristotle’s opinion and clarified the relation between Syllogistic and non-syllogistic parts well, finally Quṭb al-Din Razi modified some aspects of Avicenna’s view. 203 220 امین شاه‌وردی Amin Shahverdi دانش آموخته‌ی دکتری فلسفه دانشگاه اصفهان ایران amin.shahverdy@gmail.com ابن‌سینا ارسطو افضل‌الدین مرقی قیاسِ از وضع قیاس خَلف [1]. ابن‌رشد (1992). نصّ تلخیص منطق ارسطو، ج4، بیروت، دارالفکر.##[2]. ــــــــ (1992). نصّ تلخیص منطق ارسطو، ج5، بیروت، دارالفکر.##[3]. ابن‌سینا (1983). الاشارات و التنبیهات مع شرح نصیرالدین الطوسی، القاهره، دارالمعارف.##[4]. ــــــــ (1964). الشفاء: القیاس، القاهره، دار الکتاب العربی للطباعه و النشر.##[5]. ــــــــ (1383). رساله منطق دانشنامه علائی، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##[6]. ــــــــ (1982). النجاة، بیروت، دار الافاق الجدیدة.##[7]. بهمنیار (1375). التحصیل، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.##[8]. حاج حسینی، مرتضی (1380). «بررسی و تحلیل برهان خلف در دو نظام منطقی قدیم و جدید»، مجله علمی ـ پژوهشی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه اصفهان، اصفهان، سال 2، شماره 24 و 25، بهار و تابستان، صص 72ـ59.##[9]. رازی، قطب‌الدین (؟). شرح مطالع الانوار فی المنطق، قم، انتشارات کتبی نجفی.##[10]. رازی، قطب‌الدین (1428). تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الرسالة الشمسیة، قم، انتشارات بیدار.##[11]. طوسی، خواجه نصیرالدین (1375). اساس الاقتباس، تهران، نشر مرکز.##[12]. عظیمی، مهدی (1386). نقد و اصلاح ساختار منطق سنتی، (پایان‌نامۀ کارشناسی‌ارشد)، دانشگاه فردوسی مشهد.##[13]. فارابی (1408). المنطقیات للفارابی، ج1، قم، مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.##[14]. کلنبوی، اسماعیل (1347). البرهان، مصر، مطبعة السعادة.##[15]. مرقی کاشانی، افضل‌الدین محمد (1366). مصنفات، تهران، خوارزمی.##[16]. Alexander of Aphrodisias (2013).On Aristotle Prior Analytics 1.23-31, Trans. Ian Mueller, London, Bloomsbury Academic.##[17]. Aristotle (2009). Prior Analytics book 1, Trans. Gisela Striker, Oxford, Clarendon Press.##[18]. Aristotle (2002). Posterior Analytics, Trans. Jonathan Barnes, Oxford, Clarendon Press.##[19]. Bobzien, Susanne (2014). Alexander of Aphrodisias on Aristotle’s Theory of Stoic Indemonstrables, M. Lee (ed.), Strategies of Argument: Essay in Ancient Ethics, Epistemology and Logic,New York, Oxford University Press.##[20]. Lear, Jonathan (1980). Aristotle and Logical Theory, New York, Cambridge University Press.##[21]. Lukasiewicz, Jan (1957). Aristotle’s Syllogistic from the Standpoint of Modern Formal logic, Oxford, Clarendon Press.##[22]. Philoponus (2012). On Aristotle Posterior Analytics 1.19-34, Trans. Owen Goldin and Marije Martijn, London, Bristole Classical Press.##

0 تفسیر صدرالمتألهین از آموزۀ امر بین امرین بر مبنای مسئلۀ وحدت و کثرت A Study of Mulla Sadra’s Interpretation of the Theory of Al-Amr Bayn al-Amrayn Based on The Issue of Unity and Multiplicity https://jitp.ut.ac.ir/article_60791.html 10.22059/jitp.2017.60791 0 صدرالمتألهین مطابق با مبانی خود در بحث وحدت و کثرت، و طرح وحدت تشکیکی وجود، به ارائۀ تفسیری عمیق از حدیث شریف «لاجبر و لاتفویض بل امر بین امرین» می‌پردازد. در این نظر که تقریر آن با عنایت به معنای «مرتبه» در حکمت صدرایی شکل می‌گیرد فعل انسان در انتسابی حقیقی هم به خود او و هم به خدا منسوب است. شاهکار صدرا در این بحث این است که او اختیار عین جبر و جبر عین اختیار را برای انسان به تصویر می‌کشد. در دیدگاه صدرا انسان در افعال اختیاری خویش نیز مجبور است؛ ولی این جبر، موکّد اختیار است و نه منافی آن. در نظر او بر خلاف نظر حکما اولاً خداوند علت بی‌واسطۀ افعال است نه علت بعید. ثانیاً جبر و اختیار و به عبارتی تشبیه و تنزیه در منتها درجۀ خود با یکدیگر قابل جمع‌اند. تشبیه صدرا از قول حکما به آب ولرم و از قول خودش به جسم فلک، روشنگر این طرح است. 1 Mulla Sadra uses his own principles in the debate over unity, multiplicity and graded unity of being to develop a profound interpretation from the noble tradition “There is no compulsion and volition but something in between”. This approach is formed via exposing the meaning of hierarchy in Sadra’s theosophy, human deeds are attributed both to the individual himself and the divine will. His breakthrough in this debate is his depiction of volition as compulsion and compulsion as volition for humans. In this regard, human is obliged to conduct his own volitional action; nevertheless, this compulsion does not reject but approves of volition. For Mulla Sadra, unlike other theosophists, God is the proximate reason behind deeds not the remote one. Secondly, compulsion and volition or, in other words, purification and assimilation are unifiable. Sadra’s assimilation of mild water, according to many thinkers, and to the celestial body confirms this plan. 221 238 مرتضی طباطبائیان نیم آورد - - دانشچوی کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان ایران mortazatabatabaian@gmail.com نفیسه اهل سرمدی - - استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه اصفهان ایران sarmadi.na58@gmail.com صدرالمتألهین جبر اختیار وجود رابط معلول امر بین امرین [1]. قرآن کریم.##[2]. الصحیفة السجادیة (1376). قم، دفتر نشر الهادی.##[3]. ابن بابویه، محمدبن‌علی (1378ق). عیون اخبار الرضا علیه السلام، محقق و مصحح، مهدی لاجوردی، 2 جلد، تهران، نشر جهان.##[4]. ـــــــــــــــ (1398ق). التوحید الصدوق، محقق و مصحح: هاشم حسینی، قم، جامعه مدرسین.##[5]. ابن سینا (1404ق). الهیات شفاء، قم، مکتبة آیة الله مرعشی.##[6]. اردبیلی، عبد الغنی (1385). تقریرات فلسفه امام خمینی، 3 جلد، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.##[7]. اسماعیلی، محمدعلی و فولادی، محمد (1391) «جبر و اختیار در اندیشه صدرالمتالهین» معرفت کلامی، بهار و تابستان، صص5ـ26.##[8]. امام‌خمینی (1378). شرح چهل حدیث، بی‌جا: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.##[9]. ــــــــــ (1391). طلب و اراده، ترجمه و شرح: سید احمد فِهری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.##[10]. ایجی ـ میرسیدشریف (1325ق). شرح المواقف، 8 جلد، تصحیح، بدر الدین نعسانی، افست قم، الشریف الرضی.##[11]. خرازی، سیدمحسن (1417ق). بدایة المعارف الاهیة فی شرح عقائد الامامیة، 2 جلد، نوبت چارم، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.##[12]. سبحانی، جعفر (1412ق). الالهیات علی هدی الکتاب و السنة و العقل، 4 جلد، قم، المرکز العالمی للدراسات الاسلامیة##[13]. سبحانی، علیرضا (1391). راه سوم میان جبر و تفویض، مقدمه: آیة الله سبحانی، قم، مؤسسه امام صادق علیه السلام.##[14]. سعدالدین تفتازانی (1409ق). شرح المقاصد، 5 جلد، مقدمه و تحقیق و تعلیق، عبدالرحمن عمیره، افست قم، الشریف الرضی.##[15]. شبر، عبد الله (1424). حق الیقین فی معرفة أصول الدین، قم‏، أنوار الهدی.##[16]. صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1366). تفسیر القرآن الکریم، نوبت چاپ، دوم، تحقیق: محمد خواجوی، قم، انتشارات بیدار.##[17]. ــــــــــــــ ، محمد بن ابراهیم (1382). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، مقدمه و تصحیح و تعلیق، سید جلال الدین آشتیانی، قم، مؤسسه بوستان کتاب.##[18]. ــــــــــــــ ، محمد بن ابراهیم (1383). شرح اصول الکافی، 4 جلد، محقق و مصحح، محمد خواجوی، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##[19]. ـــــــــــــ ، محمد بن ابراهیم (1389). مجموعه رسائل فلسفی ملاصدرا، با اشراف، محمد خامنه‌ای، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.##[20]. ــــــــــــــ ، محمد بن ابراهیم (1410ق). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، 9 جلد، بیروت: دار احیاء التراث العربی.## [21]. ـــــــــــــ ، (1424ق). نهایة الحکمة، قم، مؤسسه نشر اسلامی.##[22]. طوسی، خواجه نصیر الدین (1405ق). تلخیص المحصل، ملاحظات: به همراه 3 رساله از خواجه نصیر الدین، چاپ دوم، بیروت، دار الاضواء.##[23]. عبودیت، عبدالرسول (1391). درآمدی به نظام حکمت صدرائی، 3 جلد، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی؛ تهران، سمت.##[24]. ـــــــــــ (1392). فلسفه مقدماتی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی؛ تهران، سمت.##[25]. فرقانی، محمد کاظم و ابراهیم راستیان (1393). «سازگاری اختیار انسان با توحید افعالی در پرتو مبانی عرفانی ملاصدرا». پژوهشنامه عرفان، شماره12، 91ـ105.##[26]. قاضی عبدالجبار (1422ق). شرح الاصول الخمسة، تعلیقه: احمد ابن حسین ابی هاشم، بیروت، داراحیاء التراث العربی.##[27]. قدردان قراملکی، محمدحسن (1384). نگاه سوم به جبر و اختیار، تهران، پژوهشگاه فرهنگ اندیشه اسلامی.##]28[. کلینی، محمد بن یعقوب (1407ق). الکافی، محقق و مصحح: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، 8 جلد، تهران، دارالکتب الاسلامیة.##[29]. لاهیجی، فیاض (1383). گوهر مراد، مقدمه: زین العابدین قربانی، تهران، سایه.##[30]. مصباح یزدی، محمدتقی (1377). آموزش عقائد، دوره کامل سه جلدی، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.##[31]. ـــــــــــــــــــــ (1388). آموزش فلسفه، 2 جلد، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.##[32] . ـــــــــــــــــــــ (1391). فلسفه اخلاق، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی.##[33]. مطهری، مرتضی (1368). مجموعه آثار، 27جلد، تهران، قم، صدرا.##[34]. ـــــــــــــــ (1371). عدل الهی، تهران، صدرا.##[35]. ـــــــــــــــ (1389). انسان و سرنوشت، قم، آل طه.##[36]. موسوی زنجانی، سیدابراهیم (1413ق). عقائد الامامیة الاثنی عشریة، 3 جلد، بیروت، مؤسسة الاعمی.##[37]. هاشمی، سیدعلی (1391). «توحید افعالی از دیدگاه ملاصدرا». معرفت، سال 21، شماره 175، تیر 1391، صص 87ـ102.##

0 ابن‌ابی‌جمهور، مؤسس کلام شیعی اشراقی Ibn Abi Jumhur Ahsa’i, The Founder of Illuminative Shi'ite Kalam https://jitp.ut.ac.ir/article_60789.html 10.22059/jitp.2017.60789 0 ابن‌ابی‌جمهور احسایی از علمای متضلّع شیعی است که تا اوایل تشکیل دولت صفوی در ایران، در قید حیات بوده است. او را از این حیث که هم در قالب و روش و هم در تلقّی کلامی، تحوّلی بنیادی در کلام شیعه پدید آورد، می‌توان مؤسّس خواند و از آن‌جا که این تحوّل با تکیه بر حکمت اشراق و به مدد آن محقق می‌شود و صبغۀ آن را می‌گیرد، وی را باید «مؤسس کلام شیعی اشراقی» دانست. مقاله نشان می دهد که تحول مذکور، از حیث قالب، اساساً از طریق «روش جمع و تطبیق» صورت می‌گیرد و از حیث تلقّی، با تغییر خویشکاری، سطح وجودی و سطح خطاب علم کلام محقق می‌شود و در نتیجۀ آن، دیدگاه‌های متعارف کلامی در خصوص توحید، نبوت، امامت و معاد، بر اساس مضامین بلند و معانی عمیق اعتقادات شیعی ارتقا می‌یابد. 1 Ibn Abi- Jumhur Ahsa’i, a prominent thinker of the Shi’ite sage, who was alive until the early era of the Safavid dynasty, can be called “the founder” because of his revolution in the form and method as well as in the theological attitude of Shi'ite Kalam, and since this revolution is fulfilled through illuminative wisdom, he has to be called “the founder of Illuminative Shi'ite Kalam”. In this research, we have shown that the very revolution, in respect of form, basically takes place through “method of synthesis and the correspondence” and, in respect of attitude, will be fulfilled through the ontological level of Kalam. In consequence, standard and common theological views on God’s Unity, Prophecy, Imamate and Resurrection improve on the basis of the esoteric meanings of Shi'ite beliefs. 239 255 طاهره کمالی زاده Tahereh kamalizadeh دانشیار پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ایران tkamali85@yahoo.com رضا کوهکن Reza koohkan استادیار موسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران. ایران bkuhkan@gmail.com ابن‌ابی‌جمهور احسایی کلام شیعی حکمت اشراق تصوف و عرفان تأسیسی بودن کلام ابن‌ابی‌جمهور [1]. آملی، سید حیدر (1386). جامع الاسرار و منبع الانوار، با تصحیح و مقدمۀ هانری کربن و عثمان یحیی، تهران: انجمن ایران‌شناسی فرانسه و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.##[2]. احسایی، ابن‌ابی‌جمهور (2013). مُجلی مرآة المنجی فی الکلام و الحکمتین و التصوف، تصحیح رضا یحیی‌پور فارمد، بیروت: جمعیة ابن‌ابی‌جمهور الاحسایی لإحیاء التراث، دارالمحجة البیضاء.##[3]. ــــــــــــــــ (1403ق). عوالی اللآلی العزیزیة فی الاحادیث الدینیة، پژوهش و تصحیح از مجتبی عراقی، قم: منشورات سیدالشهداء.##[4]. اشمیتکه، زابینه (1378) اندیشه‌های کلامی علامه حلی، ترجمه احمد نمایی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس.##[5]. الویری، محسن (1391). «گونه‌شناسی انتقادی دیدگاه‌ها دربارۀ تاریخ و چگونگی پیدایش تشیع»، در تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی، سال سوم، شمارۀ 8.##[6]. حلّی، حسن بن یوسف (1419ق). نهایة المرام فی علم الکلام، تحقیق از فاضل عرفان، تحت اشراف جعفر سبحانی، قم: مؤسسه امام صادق.##[7]. حیدرپور، احمد (1385). «بررسی تعاریف علم کلام»، در معارف عقلی، شماره3، 131ـ156.##[8]. سبزواری، هادی بن مهدی (1351). اسرار الحکم، تصحیح از ابراهیم میانجی و با مقدمۀ ابوالحسن شعرانی، تهران: کتابفروشی اسلامی.##[9]. سهروردی، شهاب‌الدین یحیی(1380). مجموعه مصنفات شیخ اشراق، تصحیح هانری کربن، سیدحسین نصر و نجفقلی حبیبی، تهران: ‌پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##[10]. ـــــــــــــــــ (1387). قصه‌های شیخ اشراق، ویرایش متن: جعفر مدرس صادقی، تهران: نشر مرکز.##[11]. شیرازی، صدرالدین (1383). شرح اصول الکافی، عنی بتصحیحه محمد خواجوی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##[12]. ـــــــــــــــ (1362). تفسیر قرآن؛ مصصح: محمد خواجوی، ج4، قم: انتشارات بیدار.##[13]. صدوقی‌سها، منوچهر (1393). پدیدارشناخت تاریخ استعلایی فلاسفه اسلامی (دو مجلد)،‌ تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##[14]. طغرایی، مؤید الدین(؟). جامع الاسرار، نسخه 10706 آستان قدس، برگ 6.##[15]. طوسی، نصیرالدین (1407ق)، تجرید الاعتقاد، با تحقیق محمدجواد حسینی جلالی، تهران: مرکز نشر.##[16]. عطایی نظری، حمید (1391). فرهنگ اصطلاحات فلسفه و کلام اسلامی (برگرفته از آثار حکیم ملاعبدالرزاق فیاض لاهیجی)، تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.##[17]. قمی، قاضی سعید (1386). شرح توحید الصدوق، تصحیح و تعلیق از نجفقلی حبیبی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات.##[18]. کُربن، هانری (1394). اسلام در سرزمین ایران،‌ چشم‌اندازهای معنوی و فلسفی، مجلد اول: تشیع دوازده‌امامی؛ مجلد دوم: سهروردی و افلاطونیان ایران؛ ترجمۀ رضا کوهکن، ویراستاران شهین اعوانی و زینب پودینه آقایی، تهران: مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.##[19]. کوهکن، رضا (1394). «شیعه، شعاع شمس امام»،‌ مقدمۀ مترجم بر: کربن، صص.35ـ62.##[20]. کوهکن، رضا (1393). «روش جمع و تطبیق در نزد ابن‌ابی‌جمهور»، جاویدان خرد، شماره مسلسل 23، سال دهم، شماره اول.##[21]. لاهیجی، عبدالرزاق ( 1377ق). گوهر مراد، تهران: کتابفروشی اسلامیه.##[22]. مکدرموت، مارتین (1384). اندیشه‌های کلامی شیخ مفید، ترجمۀ احمد آرام، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.##[23]. Amir-Moezzi M. Aet Jambet C. (2004). Qu'est-ce que le shî'isme? Fayard.##

0 امکان فلسفۀ تطبیقی بر مبنای راه حل شیانگ لانگ جانگ The Possibility of Comparative Philosophy Based on Xianglong Zhang’s Suggestion https://jitp.ut.ac.ir/article_60790.html 10.22059/jitp.2017.60790 0 یکی از اشکالات وارد به امکان فلسفۀ تطبیقی، قیاس‌ناپذیری سنت‌های فلسفی است. مقصود از قیاس‌ناپذیری آن است که فرهنگ‌های متفاوت بستر رشد نظام‌ها یا اندیشه‌هایی می‌شوند که از لحاظ ساختار مفهومی، روش‌ها و ابزار مورد استفاده با یکدیگر تفاوت‌های اساسی دارند، و از این‌رو، نمی‌توان نظریات فلسفی را به شکلی بین‌فرهنگی مورد مقایسه قرارداد. شیانگ لانگ جانگ ریشۀ امکانناپذیری مقایسه را نبود وضعیت تطبیقی می‌داند. مراد از وضعیت تطبیقی، وضعیتی است که در آن مقایسه‌کننده همزمان بر موارد مورد مقایسه و نسبت بین آنها اشراف داشته باشد تا بتواند مقایسۀ ثمربخشی داشته باشد. مقاله می‌کوشد که نشان دهد که برای تحقق امکان فلسفۀ تطبیقی پژوهش‌گر باید با قرار گرفتن در حالت بیناپارادایمی وضعیت تطبیقی را پدید آورد. قرار گرفتن در حالت بیناپارادایمی رهاکردن خود از محدودیت‌های درون‌پارادایمی و به فعلیت رساندن پتانسیل «در میان قرار گرفتن» است. با قرار گرفتن در حالت بیناپارادایمی و ایجاد وضعیت تطبیقی می‌توان به مقایسه‌ای ثمربخش بین سنت‌های فلسفی دست یافت. 1 One of the criticisms of comparative philosophy is the incommensurability of different traditions. That is, various systems or disciplines, conceptually and methodologically different, are grown in the context of different traditions and thus making them incommensurable. Xianglong Zhang holds that incommensurability is because of the lack of grounds for comparison. To accomplish fruitful comparisons, one ought to fully discern the points of comparison. The originality of the current paper is its attempt to draw attention to the point that comparative philosophy should be approached through an inter-paradigmatic stand. It can be attained when the researcher transcends the limits of paradigms. Inter-paradigmatic perspective along with grounds for comparison when maintained leads to effective comparison of philosophical traditions. 257 276 احمد لهراسبی - - دکتری فلسفه تطبیقی، دانشگاه شهید مطهری ایران lohrasby@gmail.com سید مصطفی موسوی اعظم Seyed Mostafa Mousavi Azam استادیار فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه یاسوج. ایران mostafa.mousavi64@gmail.com فلسفۀ تطبیقی قیاس‌ناپذیری وضعیت تطبیقی حالت بیناپارادایمی مقایسۀ میان‌فرهنگی [1]. آیت‌اللهی، حمیدرضا (1386). جستارهایی در فلسفه و دین‌پژوهی تطبیقی، قم، کتاب طه.##[2]. ایزوتسو، توشیهیکو (1378). صوفیسم و تائوئیسم،ترجمه محمدجواد گوهری، تهران، روزنه.##[3]. ایلخانی، محمد (1387). «روش‌شناسی در فلسفۀ تطبیقی»، مجموعه مقالات نشست تخصصی مطالعات تطبیقی، به کوشش حسین کلباسی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##[4]. جمادی، سیاوش (1385). زمینه و زمانه پدیدارشناسی: جستاری در زندگی و اندیشه‌های هوسرل و هایدگر، تهران، ققنوس##[5]. داوری اردکانی، رضا (1391). فلسفۀ تطبیقی چیست؟، تهران، سخن.##[6]. شایگان، داریوش (1391). آسیا در برابر غرب، تهران، نشر فروزان روز.##[7]. شریف‌زاده، رحمان (1391). «قیاس‌ناپذیری و مسئلۀ تعارض پارادایم‌های علمی؛ پیشنهاد یک نظریۀ سمانتیکی»، فلسفه علم، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، سال دوم، شماره اول، بهار و تابستان، ص 69ـ91.##[8]. فرامرز قراملکی، احد (1385). روش‌شناسی مطالعات دینی (تحریری نو)، ویراست 2، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی.##[9]. کربن، هانری (1392). فلسفۀ ایرانی و فلسفۀ تطبیقی، ترجمه جواد طباطبایی، ویراست2، تهران، مینوی خرد.##[10]. کوهن، تامس ساموئل (1389). ساختار انقلابهای علمی، ترجمه سعید زیباکلام، تهران، سمت.##[11]. مارتینیچ، ای. پی. (1392). «فلسفه زبان»، در: فلسفه معنا، معرفت و ارزش در قرن بیستم، ویراستار: جان وی کنفیلد، مترجم: یاسر خوشنویس، تهران، حکمت.##[12]. واعظی، احمد (1386).، درآمدی بر هرمنوتیک، تهران، سازمان انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.##[13]. Blocker, H. Gene (1999). World Philosophy: An East-West Comparative Introduction to Philosophy, Prentice-Hall, Inc.##[14]. Deutsch, Eliot (1991). Culture and Modernity: East-West Philosophic Perspectives, Honolulu: University of Hawaii Press.##[15]. Fleming, Jesse (June 2003). "Comparative Philosophy: Its Aims and Methods", in Journal of Chinese Philosophy 30:2, 259–270 © 2003 Journal of Chinese Philosophy.##[16]. Frisina, Warren G. (1995). "Metaphysics and Comparative Philosophy: A Discussion of Metaphysics in light of Robert C. Neville's Epistemology", in The Journal of Speculative Philosophy, New Series, Vol. 9, No. 3, pp. 189-207##[17]. Halbfass, Wilhelm (1997). "Research and Reflection: Responses to my Respondents", in Beyond Orientalism; the Work of Wilhelm Halbfass and Its Impact on Indian and Cross-Cultural Studies, Eds. Eli Franco, and Karin Preisendanz, Amsterdam: Editions Rodopi, 297–314.##[18]. Holder, John J. (spring 2006). "The Purpose and Perils of Comparative Philosophy", in: The SACP Forum for Asian and Comparative Philosophy, Eric Sean Nelson (ed.), 23/46, http://www.sacpweb.org.##[19]. Ii-yuan Yu and Nicholas Bunnin (2001). "Saving the Phenomena: An Aristotelian Method in Comparative Philosophy", in: Two roads to wisdom?: Chinese and analytic philosophical traditions, Ed. BoMou, Carus Publishing Company.##[20]. Kaipayil, Joseph (1995). The Epistemology of Comparative Philosophy; A Critique with Reference to P.T. Raju's Views, Centre for Indian and Inter-Religious Studies Rome.##[21]. Krishna, Daya (July 2014). "Comparative Philosophy: What It Is and What It Ought To Be", in Interpreting across Boundaries, Princeton University Press.##[22]. Kwee, Swan Liat (1953). Methods of Comparative Philosophy, Leiden: Universitaire Press Leiden.##[23]. MacIntyre, Alasdair (1991). “Incommensurability, Truth, and the Conversation between Confucians and Aristotelians about the Virtues,” in Eliot Deutsch ed. Culture and Modernity, East-West Philosophic Perspectives. Honolulu: Univ. of Hawaii Press.##[24]. Masson-Oursel, Paul (2001). Comparative Philosophy, Translated by V.C.C. Collum, reprinted in Routledg.##[25]. Nasr, SeyyedHossein (Jan., 1972). "Conditions for Meaningful Comparative Philosophy", Philosophy East and West, Vol. 22, No. 1, pp. 53-61, University of Hawai'i Press.##[26]. Nasr, SeyyedHossein (Autumn 1973). "The Significance of Comparative Philosophy for the Study of Islamic Philosophy", Studies in Comparative Religion, Vol. 7, No. 4.##[27]. Neville, Robert Cummings (December 2001). "Two Forms of Comparative Philosophy", in Dao: A Journal of Comparative Philosophy, Vol. 1, No 1, pp. 1-13.##[28]. Ni, Peimin (2006). "Traversing the Territory of Comparative Philosophy", in.), The SACP Forum for Asian and Comparative Philosophy, 23/46, http://www.sacpweb.org.##[29]. Overgaard, Søren (2013). Paul Gilbert and Stephen Burwood, An introduction to metaphilosophy, Cambridge University Press.##[30]. Panikkar, Raimundo (July 2014). "What Is Comparative Philosophy Comparing?", in: Interpreting across Boundaries, PrincetonUniversity Press##[31]. Pearsall, Judy (ed.) (2001). The concise Oxford dictionary, 10th edition, Oxford University Press.##[32]. Raju, P.T. (1962). Introduction to Comparative Philosophy, Lincoln: University of Nebraska Press.##[33]. Raju, P. T. (1982). Spirit, Being, and Self: Studies in Indian and Western Philosophy, New Delhi: South Asian Publishers.##[34]. Simmons, Lance (Apr., 1994). "Three kinds of incommensurability thesis", in American Philosophical Quarterly, Vol. 31, No. 2, pp. 119-131.##[35]. Weber, Ralph (2013). "How to Compare? – On the Methodological State of Comparative Philosophy", in Philosophy Compass 8/7: 593–60.##[36]. Wong, David (2014), "Comparative Philosophy: Chinese and Western", in Stanford Encyclopedia of Philosophy (online)##[37]. Zhang, Xianglong (2010). "Comparison Paradox, Comparative Situation and Interparadigmaticy: aMethodological Reflection on Crosscultural Philosophical Comparison", in Comparative Philosophy, Volume 1, No. 1: 90-105.##

0 رابطۀ وجود و ماهیت از منظر فارابی، ابن سینا، و بهمنیار Farabi, Avicenna and Bahmanyar’s Views on the Relation between Existence and Quiddity https://jitp.ut.ac.ir/article_60792.html 10.22059/jitp.2017.60792 0 ابنسینا تحت تأثیر اصطلاحات خاص فارابی دربارۀ وجود و ماهیت، قائل به عروض خارجی وجود بر ماهیت در ممکنات و ترکیب انضمامی اشیاء از آن دو بود؛ امّا بهمنیار با آنکه خود را شارح آثار بوعلی میخواند، در التحصیل با صراحت تمام، وجود هر شئ را نفس تحقّق خارجی ماهیت آن دانسته و «وجود» را همچون مفاهیم کلّی «ذات» و «شئ»، در عداد اعتبارات عقلی و منتزع از ماهیات موجوده پنداشته است. پژوهش پیش رو پس از تبیین دقیق اختلاف نظر مذکور بر پایۀ آثار دست اوّل فیلسوفان مشّائی، چهار تفسیر متفاوت از آرای آنان در باب وجود و ماهیت اشیاء استیفا نموده است. مقاله نشان می دهد که متفکّرانی چون ابنسهلان و سهروردی به اختلاف نظر میان بهمنیار با استادش پی برده، نظر بهمنیار را تقویت کرده‌اند و برخی مشّائیان اصیل، به ویژه شارحان فصوص الحکمه، به بازخوانی و تبیین نظریۀ عروض خارجی وجود بر ماهیات امکانی پرداخته و به مخالفت بهمنیار وقعی ننهاده‌اند. ملّاصدرا ضمن توجّه به ایدۀ عروض خارجی وجود بر ماهیت نزد برخی مشّائیان، به دو گونۀ متفاوت در باب بهمنیار نظر داده است، امّا غالب صدراپژوهان به دلیل خوانش صدرایی از آثار مشّائی، از فهم دعاوی آنان و اختلاف نظرشان محروم ماندهاند. 1 Avicenna, being influenced by Farabi’s specific terms about the dual concepts of existence and quiddity, believed in external occurrence of existence upon quiddity in the contingents and the accidental synthesis of things from them. But Bahmanyar, the self-proclaimed commentator on Avicenna, expressly states in Al-Tahsil that the existence of a thing is the objectivity of its external quiddity and enumerates “existence”, like “substance” and “thing”, as intellectual fictions abstracted from existing quiddities. This paper scrutinizes this conflict, using the first-hand sources of peripatetic philosophers, then gives forth four distinctive interpretations of their beliefs regarding the existence and quiddity of things. Namely, thinkers such as Avicenna and Sohrevardi, recognized this conflict between Bahmanyar and his teacher, and strengthened the former’s views, whereas some orthodox peripatetic philosophers, specially commentators of Fusus-al-Hikmah ignored this difference and re-read and interpreted the theory of external occurrence of existence upon contingent quiddities. Mulla Sadra, taking into account this latter view, maintained two different opinions about Bahmanyar. But, sadly, most of Mulla Sadra’s commentators have read peripatetic philosopher’s sources based on Sadraic tradition, and therefore have remained unaware of their conflicts and the differences of their views. 277 295 محمود هدایت افزا Mahmood Hedayat Afza دانش آموختۀ دکترای فلسفه و کلام اسلامی پردیس فارابی دانشگاه تهران ایران mahmudhedayatafza@yahoo.com شاکر لوائی shaker Lavaei استادیار گروه فلسفۀ دانشگاه خوارزمی ایران shakerlavaei@gmail.com ترکیب انضمامی عروض خارجی اعتباریت وجود [1]. آشتیانی، سیّد جلال‌الدین (1387). شرح فصوص الحکمة، تحقیق و ویرایش از محمّد ملکی. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.##[2]. ــــــــــــــــــ (1382). هستی از نظر فلسفه و عرفان، ویرایش سوم. قم: مؤسّسۀ بوستان کتاب.##[3]. ارسطو (1379). متافیزیک، ترجمۀ شرفالدین خراسانی. تهران: انتشارات حکمت.##[4]. ـــــ (1378). منطق (ارگانون)، ترجمۀ میرشمسالدین ادیب سلطانی. تهران: انتشارات نگاه.##[5]. ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1379). ماجرای فکر فلسفی، ج3. تهران: انتشارات طرح نو.##[6]. ـــــــــــــــــ (1381). قواعد کلّی فلسفی در فلسفۀ اسلامی، ج2. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##[7]. ابن‌رشد، محمّدبن ولید (1377). تلخیص مابعدالطّبیعة، تحقیق و مقدّمه از عثمان یحیی. تهران: انتشارات حکمت.##[8]. ــــــــــ (1993م). تهافت التّهافت، مقدّمه و تعلیقات از محمّد العریبی. بیروت: دارالفکر.##[9]. ابن‌سینا، حسین‌بن عبدالله (1375). الإشارات و التّنبیهات. قم: نشر البلاغه.##[10]. ـــــــــ (1404ق). التّعلیقات، تحقیق از عبدالرحمن بدوی. بیروت: مکتبة الأعلام الإسلامی.##[11]. ــــــــ (1404ق). الشّفاء (المنطق)، تحقیق از سعید زائد. قم: مکتبة آیة اللّه المرعشی.##[12]. ــــــــ (1404ق). الشّفاء (إلهیّات)، تحقیق از سعید زائد. قم: مکتبة آیة اللّه المرعشی.##[13]. ـــــــــ (1371). المباحثات، با مقدّمه و تصحیحِ محسن بیدارفر. قم: بیدار.##[14]. استرآبادی، محمّدتقی (1358). شرح فصوص الحکمة، به کوشش محمّدتقی دانش‌پژوه. تهران: دانشگاه تهران.##[15]. بهمنیار بن المرزبان، ابوالحسن (1375). التّحصیل، تصحیح و تعلیق از مرتضی مطهّری. تهران: دانشگاه تهران.##[16]. تبریزی، رجبعلی (1378). الاصول الآصفیه، مندرج در منتخباتی از آثار حکمای الهی ایران، ج1. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.##[17]. حائری یزدی، مهدی (1384). جُستارهای فلسفی (مجموعه مقالات)، به اهتمام عبدالله نصری. تهران: مؤسّسۀ پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.##[18]. حکمت، نصراللّه (1389). متافیزیک ابن‌سینا، تهران: انتشارات الهام.##[19]. حلّی، حسن ‌بن یوسف (1413ق). کشف المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، تصحیح، مقدّمه، تحقیق و تعلیقات از حسن حسن‌زادۀ آملی. قم: مؤسّسة النّشر الإسلامی.##[20]. رحیمیان، سعید (1383). هویت فلسفۀ اسلامی. قم: مؤسّسۀ بوستان کتاب.##[21]. سهروردی، شهابالدین (1380). حکمۀ الاشراق، مندرج در مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج2، به تصحیح هانری کربن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##[22]. ـــــــــــــ (1380). المشارع و المطارحات، مندرج در مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج1، به تصحیح هانری کربن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##[23]. ـــــــــــــ (1380). المقاومات، مندرج در مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج1، به تصحیح هانری کربن. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##[24]. سیف، سیّدمسعود (1386). «مسألۀ مغایرت وجود و ماهیّت به عنوان زمینه‌ای برای اصالت وجود»، فصلنامۀ خردنامۀ صدرا، شمارۀ‌ 49، صص52ـ63. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.##[25]. شنب غازانی، سیّد اسماعیل (1381). فصوص الحکمة و شرحه، مقدّمه و تحقیق از علی اوجبی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##[26]. شهیدی، فاطمه و حکمت، نصرالله (1391). «شأن ماهیّت، بدون وجود: مطالعه‌ای تطبیقی میان فلسفۀ ابن‌سینا و حکمت متعالیّه». دوفصلنامۀ حکمت سینوی، شمارۀ 47، صص53ـ68. تهران: دانشگاه امام صادق (ع)، واحد خواهران.##[27]. طباطبایی، سیّد محمّدحسین (1362). نهایة الحکمة. قم: مؤسّسۀ النشر الاسلامی.##[28]. طوسی، خواجه نصیرالدین (1407ق). تجرید الإعتقاد، به تحقیق حسینی جلالی. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.##[29]. ــــــــــــــــ (1375). شرح الإشارات و التّنبیهات. قم: نشر البلاغه.##[30]. فارابی، ابونصر (1405ق). فصوص الحکمة، تحقیق از محمّدحسن آل یاسین. قم: بیدار.##[31]. ـــــــ (1986م). الحروف، مقدّمه و تحقیق و تعلیق از محسن مهدی. بیروت: دارالمشرق.##[32]. فیّاضی، غلامرضا (1387). هستی و چیستی در مکتب صدرایی، تحقیق و نگارش از حسینعلی شیدان شید. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه##[33]. قمی، قاضی سعید (1362). کلید بهشت، مقدّمه و تصحیح از سیّد محمّد مشکات. قم: انتشارات الزهرا (س).##[34]. مصلح، جواد (1353). فلسفۀ عالی یا حکمت متعالیۀ صدرالمتألّهین، تهران: دانشگاه تهران.##[35]. مطهّری، مرتضی (1377)، مجموعه آثار، ج9. تهران: انتشارات صدرا.##[36]. ـــــــــــــــ (1375). مقدّمه بر التّحصیل. تهران: دانشگاه تهران.##[37]. ملّاصدرا، محمّد بن ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فی الأسفارالعقلیة الأربعة. بیروت: داراحیاء التّراث.##[38]. ــــــــــــــ (1382). الشواهد الرّبوبیه فی المناهج السلوکیه، با مقدّمه و تصحیح سیّد مصطفی محقّق داماد. تهران: بنیاد حکمت اسلامی صدرا.##[39]. میرداماد، سیّد محمدباقر (1367). القبسات، به اهتمام مهدی محقق و همکاران. تهران: دانشگاه تهران.##[40]. ـــــــــــــــ (1385). مصّنفات، ج2، به اهتمام عبداللّه نورانی. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##[41]. هدایت‌افزا، محمود (1392). «تأمّلاتی در بداهت اصالت وجود». دوفصلنامۀ اشارات، شمارۀ 1، صص85ـ104. تهران: دانشگاه خوارزمی.##[42]. ـــــــــــــ (1391). مبادی نظری اصالت وجود یا ماهیت، پایاننامۀ کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه خوارزمی.##[43]. یثربی، سیّد یحیی (1386). حکمت اشراق سهروردی. قم، مؤسّسۀ بوستان کتاب.##[44]. ـــــــــــــــــ (1383). عیار نقد2. قم: مؤسّسۀ بوستان کتاب.##[45]. یزدان‌پناه، سیّدیداللّه (1389). حکمت اشراق، تحقیق و نگارش از مهدی علی‌پور. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.##

0 چکیده های انگلیسی Abstracts https://jitp.ut.ac.ir/article_60798.html 10.22059/jitp.2017.60798 0 1 - 1 22