0 صفحات آغازین Initial Pages https://jitp.ut.ac.ir/article_54895.html 10.22059/jitp.2015.54895 0 1 - 1 6

0 تمایز «وجود» و «موجود» در چارچوب نظریۀ دلالت غیرمستقیم (با تکیه بر آرای ملاصدرا و علامه طباطبایی) Indirect Reference Theory on “Existence” and “Existent” Differentiation (With an Emphasis on Mulla Sadra and Allameh Tabatabaei’s Views) https://jitp.ut.ac.ir/article_54695.html 10.22059/jitp.2015.54695 0 این مقاله در چارچوب نظریة دلالت غیرمستقیم به تفاوت‌‌های «وجود» و «موجود» می‌پردازد و در پی یافتن پاسخی برای این پرسش است که آیا گزارۀ «وجود موجود است» گزاره‌ای تحلیلی است. در این بررسی مشخص می‌شود که در سطح واژگان، هیچ یک از دو واژۀ «وجود» و «موجود» شامل مفهومی زائد نسبت به دیگری نیست. همچنین زمانی که مدلول اسمی «وجود» مد نظر است، مدلولات دو واژة «وجود» و «موجود» با یکدیگر این‌همان هستند. اما معانی این دو واژه، یعنی طریقة اظهار مدلولات یا روش دست‌یابی به آن‌ها با یکدیگر متفاوت است و به این دلیل نمی‌توان گزارة «وجود موجود است» را گزاره‌ای تحلیلی دانست. اما اگر منظور از «وجود» وجود واجب باشد، معانی آن‌ها نیز عین یکدیگر خواهند بود و گزارۀ مورد نظر تحلیلی است. به علاوه، مشخص می‌شود که معنی «موجود» در ساختار فلسفی ملاصدرا متفاوت با معنی آن در ساختار فلسفی علامه طباطبایی است. 1 This paper addresses the differences between the two terms, “existence” and “existent”, in the framework of “indirect reference theory” and tries to answer whether or not the proposition “Existence is existent” is an analytical one. The research shows that on the vocabulary level, none of the two has any additional presentation to the other. Also, when by “existence” we mean “nominal existence”, their two referents are the same. But, on the sense level, i.e., the mode of presentation or grasping the referent, “existence” and “existent” are different, and, so, the proposition “Existence is existent” cannot not be an analytical one. But, when “existence” refers to “the necessary existence”, the senses are the same, and the proposition is an analytic one. Moreover, we also show that the “existent” sense in Mulla Sadra’s philosophical system is different from the Tabatabaei’s one. 1 17 سیاوش اسدی Siavash Asadi دانشجوی دکتری فلسفه دانشگاه تربیت مدرس ایران siavash.asadi2000@gmail.com رضا اکبریان Reza Akbarian استاد گروه فلسفه دانشگاه تربیت مدرس ایران dr.r.akbarian@gmail.com محمد سعیدی مهر Mohammad Saeidi Mehr دانشیار گروه فلسفه دانشگاه تربیت مدرس ایران saeedimehr@yahoo.com لطف الله نبوی Lotfollah Nabavi دانشیار گروه فلسفه دانشگاه تربیت مدرس ایران nabavi.l@modares.ir دلالت غیرمستقیم علامه طباطبایی ملاصدرا موجود وجود [1] اردستانی، علی و کوچنانی، قاسمعلی (1388). ابداعات فلسفی علامه طباطبایی، تهران، سازمان انتشارات فرهنگ و اندیشه اسلامی. ##[2] ارسطو (1367). مابعدالطبیعه، ترجمة شرف الدین خراسانی، چاپ دوم، تهران، نشر گفتار.##[3] اسدی، سیاوش و اکبریان، رضا (1392). «شیء فی نفسه و پدیدار در نظر کانت و علامه طباطبایی»، فلسفه و کلام اسلامی، تهران، سال چهل و ششم، شماره 2، پاییز و زمستان، صص 1-20.##[4] اسدی، سیاوش و اکبریان، رضا و سعیدی مهر، محمد و نبوی، لطف الله (1393). «تبیین وجود شناختی حمل از نظر ملاصدرا و علامه طباطبایی»، فلسفه و کلام اسلامی، تهران، سال چهل و هفتم، شماره 1، بهار و تابستان، صص 1-17.##[5] سالرنو، جوزف (1389). گوتلوب فرگه، ترجمه محمد سعیدی مهر، تهران، شرکت انتشارات عملی و فرهنگی.##[6] السبزواری، الحاج ملاّ هادی (1366). شرح المنظومه، ج2، قم، موسسۀ انتشارات دارالعلم.##[7] سعیدی مهر، محمد و اسدی، سیاوش (1391). «تمایز وجود اسمی و مصدری از دیدگاه صدرالمتألهین و کارکردهای فلسفی آن»، خرد نامه صدرا، تهران، شماره 67، بهار، صص 99-112.##[8] طباطبایی، سید محمد حسین (1383). نهایة الحکمة، ترجمه و شرح علی شیروانی، تهران، انتشارات الزهرا.##[9] طباطبایی، سید محمد حسین (1387). «رساله‌ای در اثبات واجب الوجود»، مجموعه رسائل علامه طباطبایی، ترجمه محمد محمدی گیلانی، چاپ اول، قم، بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم).##[10] طباطبایی، سید محمد حسین (1387). «رساله‌ای در توحید»، مجموعه رسائل علامه طباطبایی، ترجمه همایون همتی، چاپ اول، قم، بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات حوزه علمیه قم).##[11] طباطبایی، سید محمد حسین (1387). طریق عرفان (ترجمه و شرح رسالة الولایة)، ترجمه صادق حسن زاده، با مقدمه و تقریظ حسن حسن زاده آملی، چاپ اول، قم، انتشارات آیت اشراق.##[12] طباطبایی، سید محمد حسین (1390). اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی مرتضی مطهری، تهران، انتشارات صدرا.##[13]کشفی، عبدالرسول و بنیانی، محمد (1391)، «بررسی معانی گوناگون اصالت وجود و اعتباریت ماهیت در نظام صدرایی»، پژوهش‌های هستی شناختی، تهران، شماره اول، بهار و تابستان، صص 45-56.##[14]مطهری، مرتضی (1360)، شرح منظومه، تهران، انتشارات حکمت.##[15]ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1360).شواهد الربوبیة فی المنهاج السلوکیة، تصحیح و تعلیق سید جلال الدین آشتیانی، مشهد، المرکز الجامعی بالنشر.##[16] ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1363). المفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح محمد خواجوی،تهران، موسسه تحقیقات فرهنگی.##[17] ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1363). کتاب المشاعر، به اهتمام هانری کربن، تهران، کتابخانة طهوری.##[18] ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1366). المسائل القدسیة، تصحیح و تعلیق سید جلال الدین آشتیانی، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.##[19] ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1366). تفسیر القرآن، تصحیح محمد خواجوی، قم، انتشارات بیدار.##[20] ملاصدرا، محمدبن ابراهیم (1981م). الحکمة المتعالیة فی اسفار العقلیة الاربعة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.##[21] Frege, Gottlob (1960). "On Sense and Reference", in Translations from the Philosophical Writings of Gottlob Frege, translated by Max Black, edited by Peter Geach and Max Black, second edition, Oxford, Basil Blackwell, pp 56-78.##[22] Williamson, Timothy (1998). "Bare Possibilia", Erkenntnis, 48: pp 257-273.##

0 ساختار تحلیل زبانی نظریات فلسفی ملاصدرا The Linguistic Analysis Structure of Mulla Sadra's Philosophical Theories https://jitp.ut.ac.ir/article_54696.html 10.22059/jitp.2015.54696 0 در این مقاله با به‌کارگیری روش تحلیل زبانی در بررسی آرای فلسفی ملاصدرا، نشان داده شده است که الگوی زبانی واحدی را میتوان بر تمامی نظریات فلسفی وی منطبق کرد. بدین منظور بر اساس دو نظریۀ زبانی در مورد ساختار معنایی لفظ مشتق، نشان داده شده است که هنگامی که وی نظام فلسفی خویش را بیان میکند، نظریات فلسفی وی با الگوی زبانی بساطت معنایی مشتق انطباق دارد و هنگامی که بر مبنای قوم به دفاع از نظریات خویش میپردازد، از الگوی زبانی ترکب معنایی مشتق استفاده میکند. الگوی زبانی ارائه‌شده در این مقاله، بر آرای فلسفی ملاصدرا در مباحث زیر تطبیق داده شدهاند: پاسخ به اشکال اعتباری بودن وجود، موضوع حرکت، اتحاد عاقل و معقول. همچنین نشان داده شده است که اگر نخست نظریۀ زبانی بساطت مشتق را بپذیریم و سپس به سراغ مباحث فلسفی برویم، در پذیرش نظریات فلسفی ملاصدرا نیازمند دلیل نخواهیم بود. همچنین برای مخالفت با نظریات فلسفی ملاصدرا حتماً باید به نظریۀ ترکب معنایی مشتق قائل باشیم. 1 The present paper, through the linguistic analysis of Mulla Sadra's philosophical views, has shown that a single linguistic model can be applied to the analysis of all his philosophical views. To this end, based on two linguistic theories regarding the semantic structure of derivation, it is illustrated that Mulla Sadra’s philosophical views conform to the linguistic model of semantic simplicity of derivation when he expresses his philosophical system, and it conforms to the linguistic model of semantic complexity of derivation when he defends his theories based on dominant majority views. We have applied the linguistic model proposed in this study to some Mulla Sadra’s philosophical views, namely, answering the problem of the contingency of existence, the subject of motion, and the unity of intelligent and intelligible (ittihad al-aqil wa al-ma'qoul). It is also argued that if we presume the linguistic model of semantic simplicity of derivation, we need no reason to approve the philosophical theories of Mulla Sadra. But, to object his philosophical theories, we should presume the linguistic model of semantic complexity of derivation. 19 34 سعید انواری Saeed Anvari استادیار فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه، دانشگاه علامۀ طباطبائی ایران saeed.anvari@atu.ac.ir فائزه کلباسی Faezeh Kalbasi دانش آموخته کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علامۀ طباطبائی ایران kalbasi_f@yahoo.com اصالت وجود بساطت ترکّب فلسفۀ تحلیل زبانی مشتق ملاصدرا [1] ابراهیمی دینانی، غلامحسین(1380). قواعد کلی فلسفی در فلسفۀ اسلامی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##[2] ابنسینا، حسین بن عبدالله (1375). الاشارات و التنبیهات (مع شرحالخواجه و المحاکمات)، قم، نشر البلاغة.##[3] ـــــــــــــــــــــــــــــ (1404ق). الهیات الشفاء، تصحیح: الاب قنواتی و سعید زاید، قم، مکتبة آیة الله المرعشی.##[4] احسائی، شیخ احمد (1428ق). شرح المشاعر، بیروت، مؤسسة البلاغ.##[5] احمدی افرمجانی، علی اکبر (1382). تحلیل زبانی فلسفه، تهران، انتشارات خردورزان.##[6] اکبری، رضا و سید محمد منافیان (1390). شرح منظومۀ حکمت (بخش اول: در باب وجود و عدم)، تهران، دانشگاه امام صادق.##[7] انواری، سعید و سید جلیل حسیننیا (1394). «بررسی نظریات فلسفی با مبانی متفاوت در آثار ملاصدرا»، خردنامۀ صدرا، شمارۀ 79، بهار 1394.##[َ8] جرجانی، میر سید شریف (بیتا). حاشیه بر شرح مطالع، نسخۀ خطی شمارۀ 10388، کتابخانۀ مجلس شورای اسلامی.##[9] جوادی آملی، عبدالله (1368). رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه اسفار اربعه)، تهران، انتشارات الزهرا.##[10] خراسانی، محمد کاظم بن حسین (آخوند خراسانی) (1415ق). کفایة الاصول، قم، دفتر انتشارات اسلامی حوزۀ علمیّه.##[11] خوئی، ابوالقاسم (1417ق). محاضرات فی الاصول، قم، انتشارات انصاریان.##[12] دشتکی، غیاث الدین منصور (1382). اشراق هیاکل النور (لکشف ظلمات شواکل الغرور)، تصحیح: علی اوجبی، تهران، میراث مکتوب.##[13] دوانی، جلال الدین محمد (بیتا). تفسیر سورة الاخلاص، الرسائل المختاره، تصحیح: سیداحمد تویسرکانی، اصفهان، مکتبة الامام امیر المؤمنین.##[14] ــــــــــــــــــــــــــ (1381). رسالة اثبات الواجب الجدیدة، سبع رسائل، تحقیق: احمد تویسرکانی، تهران، میراث مکتوب.##[15] ذهنی تهرانی، محمد جواد (1366). تحریر الفصول (شرح بر کفایة الاصول)، قم، انتشارات حاذق.##[16] رازی، قطب الدین (1384). شرح مطالع الأنوار، تصحیح: محسن جاهد، پایاننامۀ دکترا، رشتۀ فلسفه و کلام اسلامی، دانشکدۀ الهیات دانشگاه تهران، استادان راهنما: نجفقلی حبیبی و احد فرامرز قراملکی.##[17] رضانژاد، غلامحسین (1387). مشاهد الالوهیّه (شرح کبیر بر شواهد الربوبیّه صدرالدّین شیرازی)، قم، آیت اشراق.##[18] سبزواری، ملاهادی (1351). اسرار الحکم، با مقدمه و حواشی ابوالحسن شعرانی. تصحیح: ابراهیم میانجی، تهران، کتابفروشی اسلامی.##[19]ـــــــــــــــــــ (1410ق). حاشیه بر الاسفار (الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الأربعة)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.##[20] ـــــــــــــــــــ (1422ق). شرح المنظومة، تحقیق: مسعود طالبی، تهران، نشر ناب.##[21] سهروردی، شهابالدین (1380). حکمة الاشراق، مجموعۀ مصنّفات شیخ اشراق، جلد دوم، تصحیح و مقدمۀ هانری کربن، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##[22] شهابی، محمود (1390). رسالۀ بود و نمود، ویرایش: محمدامین شاهجوئی، تهران، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.##[23] ـــــــــــــــ (1364). رهبر خرد، تهران، کتابفروشی خیام.##[24] شیرازی، رضی (1383). درسهای شرح منظومۀ حکیم سبزواری، به کوشش: فاطمه فنا، تهران، انتشارات حکمت.##[25] شیروانی، علی (1377). «تأملاتی در مسألۀ اتّحاد عقل و عاقل و معقول»، نامۀ مفید، قم، شمارۀ 15، صص55-76.##[26] طباطبائی، محمد حسین (1417ق)، بدایة الحکمة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.##[27] ــــــــــــــــــــــــ (1404ق)، نهایة الحکمة، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.##[28] طوسی، خواجه نصیرالدین (1375). شرح الاشارات و التنبیهات (مع المحاکمات)، قم، نشر البلاغة.##[29] عرب مؤمنی، ناصر (1380). «دربارۀ اتّحاد عالم با معلوم»، دانشکدۀ الهیات و معارف اسلامی دانشگاه مشهد، شمارۀ 51 و52، صص177-208.##[30] علیزاده، بیوک (1380). «نگاهی به پیشینه نظریۀ اتّحاد عاقل و معقول»، تهران، متین، شمارۀ 11 و12، صص109-128.##[31] فرهنگنامۀ اصول فقه (1389). جمعی از محقّقان مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.##[32] فیاض، محمد اسحاق (1422ق). المحاضرات فی اصول الفقه (تقریرات بحث آیة الله العظمی خوئی)، قم، مؤسسۀ احیاء آثار الامام الخوئی.##[33] لاهیجی، عبدالرزاق بن علی (فیاض) (1426ق). شوارق الالهام فی شرح تجرید الکلام. تصحیح: اکبر اسدعلیزاده، قم، انتشارات مؤسسة الامام الصادق.##[34] محقّق داماد، مصطفی (1378). «بساطت و ترکیب مشتقّات در بستر ادبیات علوم عقلی اسلامی»، خردنامۀ صدرا، تهران، شمارۀ 16، صص20-27.##[35] مطهری، مرتضی (1388). درسهای اسفار مبحث حرکت، مجموعۀ آثار، ج11، تهران، انتشارات صدرا.##[36] ــــــــــــــــ (1380)، درسهای الهیات شفا، مجموعۀ آثار، ج8، تهران، انتشارات صدرا.##[37] ــــــــــــــــ (1377). شرح مبسوط منظومه، مجموعۀ آثار، ج9، تهران، انتشارات صدرا.##[38] ملاصدرا، محمد بن ابراهیم شیرازی (1389). أجوبة المسائل لبعض الخلاّن، مجموعۀ رسائل فلسفی، تصحیح: حامد ناجی اصفهانی، تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.##[39] ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1410ق). الأسفار ( الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الأربعة)، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.##[40] ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1314ق). تعلیقات بر شرح حکمة الاشراق قطب الدین شیرازی، چاپ سنگی، 1314ق.##[41] ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1389). رسالۀ شواهد الربوبیة، مجموعۀ رسائل فلسفی، ج1، تصحیح: حامد ناجی اصفهانی، تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.##[42] ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة، تصحیح: جلال الدین آشتیانی، مشهد، المرکز الجامعی للنشر.##[43] ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1354). المبدأ و المعاد، تصحیح: سید جلالالدین آشتیانی، تهران، انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.##[44] ــــــــــــــــــــــــــــــــــ (1363). المشاعر (با ترجمۀ میرزا عماد الدوله)، تصحیح: هانری کربن، تهران، کتابخانۀ طهوری.##[45] نائینی، محمد حسین (1417ق). فوائد الأصول، قم، دفتر انتشارات اسلامى.##[46] نگری، احمد (1395ق). جامع العلوم فی اصطلاحات الفنون (دستور العلماء)، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.##

0 نقد تفسیر عرفی از اصالت وجود صدرایی Critical Analysis of Common-Sense Exegesis of Mulla Sadra’s Theory of Principality of Existence https://jitp.ut.ac.ir/article_54698.html 10.22059/jitp.2015.54698 0 از بعد از ملاصدرا تا کنون تفاسیر متعددی از اصالت وجود و اعتباریت ماهیت صورت گرفته که می‌توان این تفاسیر را به سه دسته تفکیک کرد: الف) تفسیر عرفی، ب) تفسیر فلسفی، ج) تفسیر عرفانی. نگارنده بر این باور است که تفاسیر فلسفی و عرفانی تفاسیری صحیح از اصالت وجودند ولی تفسیر عرفی تفسیری ناصحیح از اصالت وجود است که ناشی از نگاهی غیردقیق به مقولۀ هستی است. در این مقاله با مراجعه به آثار متعدد ملاصدرا تفسیر عرفی از سه جهت مورد بررسی و نقد قرار گرفته است: الف) تعاریف و اصطلاحات ب) معنا و مفاد ج) بیان لوازم باطل این تفسیر. 1 Since Molla Sadra’s era, various exegeses have been made of the principality of existence (isalat al-wujoud) and non-principality of quiddity which can be placed in three distinct groups: 1) common-sense exegeses, 2) philosophical exegeses, and 3) mystical exegeses. Common-sense exegesis is the one derived from a common sense viewpoint of the universe, which presupposes the quiddities external. Philosophical exegesis is due to a rational and exact viewpoint of the quiddity. In this view, quiddity is considered something that is derived from the limitation of the existence of the entities. Finally, mystical exegesis is one derived from the direct knowledge of the entities and in which quiddity is simply some mental appearance. The article shows that philosophical and mystical exegeses are correct exegeses of principality, whereas common-sense exegesis is an incorrect one that is the result of an inexact view of the quiddity. 35 50 غلامرضا بنان Gholamreza Banan دانشجوی دکتری فلسفه و کلام دانشگاه شیراز ایران banan.gholamreza@yahoo.com قاسم کاکایی Ghasem Kakaie استاد تمام و عضو هیأت علمی دانشگاه شیراز ایران gkakaie@rose.shirazu.ac.ir اصالت اعتباریت ماهیت ملاصدرا وجود [1] امام خمینی، روح الله (بی تا). شرح چهل حدیث. قم: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).##[2] جوادی آملی، عبدالله (1375). رحیق مختوم. قم: مرکز نشر اسراء.##[3] صدرالمتألهین الشیرازی‏، محمد بن ابراهیم (1354). المبدأ و المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران‏.##[4] ---------- (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة. تهران: المرکز الجامعی للنشر.##[5] ---------- (1363). مشاعر. تهران: کتابخانه طهوری.‏##[6] ---------- (1363). مفاتیح الغیب. تهران: مؤسسه مطالعات وتحقیقات فرهنگی.##[7] ---------- (1375). مجموعة الرسائل التسعة. تهران: انتشارات حکمت. ##[8] ---------- (1375). مجموعۀ رسائل فلسفی صدرالمتألهین. تهران: انتشارات حکمت.‏##[9] ---------- (1981). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: داراحیاء التراث‏ العربی.##[10] ---------- (؟). الحاشیة على الهیات الشفاء. قم: انتشارات بیدار.##[11] ---------- (؟). العرشیة.تهران: انتشارات مولى.##[12] ---------- (؟). شرح الهدایة الاثیریة. بیروت: موسسة التاریخ العربی.##[13] الطباطبایی، سید محمد حسین ‏(1424). نهایة الحکمة. قم: مؤسسه النشر الاسلامی.##[14] ---------- ‏(1417). توحید علمی و عینی. مشهد: انتشارات علامه طباطبایی.##[15] فیاضی، غلامرضا (1378). نهایة الحکمه. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.##[16] ---------- (1384). «عینیت وجود و ماهیت»، نقد و نظر، شمارۀ 35، صص273ـ 306 و شمارۀ 36، صص333ـ362.##[17] ---------- (1390ش). هستی و چیستی در مکتب صدرایی. چاپ سوم. قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.##[18] المحقق السبزواری، ملاهادی (1413ق). شرح المنظومة. تهران: نشرناب.##[19] ---------- (؟). التعلیقات على الشواهد الربوبیة.تهران: المرکز الجامعی للنشر.##[20] مطهری، مرتضی (1368). مجموعۀ ‏آثار استاد شهید مطهری. تهران: انتشارات صدرا.##[21] میرداماد، میرمحمدباقر (؟). مصنفات میر داماد. تهران: انتشارات انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.‏##[22] بنان، غلامرضا (1392). بررسی و نقد برداشتهای مختلف از اصالت وجود و ادله اثبات آنها (پایان نامه). شیراز: دانشگاه شیراز.##

0 روش شناسی استنباط آرای فلسفی ملاصدرا Methodology of Deduction of Mulla Sadra’s Philosophical Views https://jitp.ut.ac.ir/article_54699.html 10.22059/jitp.2015.54699 0 نحوۀ نگرش به آثار ملاصدرا میتواند در استنباط آرای دقیق وی مهم و تأثیرگذار باشد. در این راستا دو گونه رویکرد قابل تصور است؛ اول آنکه نظرات صدرا را همان تصریحات وی، که اکنون در همه جا شایع و رایج است و به عنوان نظرات صدرالدین شیرازی شناخته میشود، دانست. رویکرد دوم میتواند چنین باشد که با توجه به تصریحات ملاصدرا و شواهد و قرائن گوناگون، استنباط نظرات نهایی وی، صرفاً با مطالعۀ آثارش حاصل نمیشود بلکه نیاز مبرم به اجتهاد فلسفی وجود دارد. در این مقاله ضمن تأیید نظر دوم، از سه طریق اثبات میشود که نظرات صدرا جز با توجه تام به مبانی اساسی وی به دست نمیآیند. سه طریق مذکور عبارت‌اند از تصریحات صدرالدّین، شرایط حاکم بر زمانۀ وی و نیاز جدی به نظام فلسفی هماهنگ و سازگار. 1 The kind of attitude to Mulla Sadra’s works is important in deducing his views accurately. Here, there are two types of attitudes. First, the real Sadra’s views are what we understand literally from his assertions. The second is that the deduction of his final ideas needs some philosophical independent judgment (Ijtihad) in addition to what is understood literally from his assertions and other various evidences. In this paper, the second attitude is defended, and we show that the real Mulla Sadra’s views cannot be understood, but through understanding the conditions governing his lifetime in addition to confirming the consistency of his philosophical system. 51 68 فردین جمشیدی مهر Fardin Jamshidi Mehr دانشجوی دکتری دانشگاه فردوسی مشهد ایران fjamshidimehr@gmail.com سید مرتضی حسینی شاهرودی Sayed Mortaza Hosseini Shahroudi استاد دانشگاه فردوسی مشهد ایران m-shahrudi@yahoo.com استنباط نظام فلسفی نظرات رایج نظرات نهایی [1] آشتیانی، سیدجلالالدّین (1380). شرح مقدمۀ قیصری، قم، بوستان کتاب.##[2] ---------- (1386). مقدمۀ الشّواهد الرّبوبیّة، قم، بوستان کتاب. (در ضمن کتاب الشّواهد الرّبوبیّة فی المناهج السّلوکیّة)##[3] آلیاسین، جعفر (1405). الفارابی فی حدوده و رسومه: بیروت، عالم الکتب.##[4] ابنسینا، حسینبنعبدالله (1400). رسائل ابن سینا: قم، انتشارات بیدار.##[5] ---------- (1404). الشّفاء (الإلهیّات)، تصحیح: سعید زاید، قم، مکتبة آیة الله المرعشی.##[6] ---------- (1404). الشّفاء (المنطق)، تحقیق: سعید زاید و دیگران، قم، مکتبة آیة الله المرعشی.##[7] ---------- (1980). عیون الحکمة، مقدمه و تحقیق: عبدالرحمن بدوی، بیروت، دارالقلم.##[8] ---------- (1379). النّجاة من الغرق فی بحر الضّلالات، مقدمه و تصحیح: محمدتقی دانشپژوه، تهران، دانشگاه تهران.##[9] جوادیآملی، عبدالله (1372). تحریر تمهید القواعد، تهران، الزّهراء.##[10] حسنزاده آملی، حسن (1387). شرح فارسی الأسفار الأربعة، قم، بوستان کتاب.##[11] خاقانیشروانی، افضلالدّینبدیلبنعلی (؟) دیوان خاقانی شروانی، تصحیح و مقدمه: ضیاءالدّین سجادی، تهران، زوّار.##[12] دغیم، سمیح و دیگران (1996). موسوعة مصطلحات علم المنطق عندالعرب، بیروت، مکتبة لبنان ناشرون.##[13] رازی، قطبالدّینمحمدبنمحمد (1383). المحاکمات بین شرحی الإشارات، قم، البلاغة، (در ضمن کتاب شرح اشارات خواجه نصیر طوسی.)##[14] سبزواری، ملاهادی (1360). التّعلیقات علی الشّواهد الرّبوبیّة، تصحیح و تعلیق: سیدجلالالدّین آشتیانی، مشهد، المرکز الجامعی للنّشر. (در ضمن کتاب الشواهد الرّبوبیّة.)##[15] ---------- (1379 - 1369). غررالفرائد: شرح المنظومة، تصحیح و تعلیق: حسن حسن زادهآملی و تحقیق و تقدیم: مسعود طالبی، تهران، ناب.##[16] سجادی، سیدجعفر (1379). فرهنگ اصطلاحات فلسفی ملاصدرا، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.##[17] ---------- (1373). فرهنگ معارف اسلامی، تهران، دانشگاه تهران.##[18] طباطبایی، سیدمحمدحسین (1388). نهایة الحکمة، تصحیح و تعلیق: غلامرضا فیاضی، قم، مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.##[19] فارابی، ابونصرمحمّدبنمحمّد (1404). الألفاظ المستعملة فی المنطق، تحقیق و مقدمه و تعلیق: محسن مهدی، تهران، الزّهراء.##[20] فتحیزاده، مرتضی (1382). «نظریۀ انسجام صدق»، فصلنامۀ ذهن، تهران، سال- ، شماره13، بهار، صص 81 -96.##[21] قیصریرومی، محمدداوود (1375). شرح فصوص الحکم، به کوشش: سیدجلالالدّین آشتیانی، تهران، علمی و فرهنگی.##[22] مدرسزنوزی، ملاعبدالله (1381). انوار جلیّة، تصحیح: سیدجلالالدّین آشتیانی، تهران، امیرکبیر.##[23] مصباحیزدی، محمدتقی (1383). آموزش فلسفه، تهران، امیرکبیر.##[24] مطهری، مرتضی (1384). مجموعه آثار ج1، تهران، صدرا.##[25] ---------- (1383). مجموعه آثار ج6، تهران، صدرا.##[26] ---------- (1386). مجموعه آثار ج13، تهران، صدرا.##[27] ---------- (1378). مجموعه آثار ج 14، تهران، صدرا.##[28] ملاصدرا، محمّدبنابراهیم (؟). الحاشیّة علی إلهیّات الشّفاء، قم، بیدار.##[29] ---------- (1981). الحکمة المتعالیّة فی الأسفار العقلیّة الأربعة، بیروت، دار احیاء التراث.##[30] ---------- (1360). الشّواهد الرّبوبیّة فی المناهج السّلوکیّة، تصحیح و تعلیق: سیدجلالالدّین آشتیانی، مشهد، المرکز الجامعی للنّشر.##[31] ---------- (1363). المشاعر، به اهتمام: هانری کربن، تهران، کتابخانه طهور.##[32] ---------- (1363). مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح: محمد خواجوی، تهران، مؤسسه تحقیقات فرهنگی.##[33] میرداماد، محمّدباقر (1367). القبسات، به اهتمام: مهدی محقق و سیدعلی موسوی بهبانی و ایزتسو و ابراهیم دیباجی، تهران، دانشگاه تهران.##[34] ---------- (1385-1381). مصنفات میرداماد، به اهتمام: عبدالله نورانی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##[35] الیزدی، عبداللهبنشهابالدّینالحسین (1412). الحاشیّة علی تهذیب المنطق، قم، مؤسسة النّشر الإسلامی.##

0 تبیین تأثیر انسان شناسی ملاصدرا در تنوع معنای زندگی Influence of Mulla Sadra’s Anthropology on Diversity of Meaning of Life https://jitp.ut.ac.ir/article_54700.html 10.22059/jitp.2015.54700 0 ادعای این جستار آن است که معنای زندگی در فلسفۀ ملاصدرا مؤلفهای مشکک و متنوع است نه متواطی، و تنوع یادشده برآمده از نگاه انسانشناسانۀ ملاصدرا است؛ نگاهی که بیان میدارد: انسان، نه نوع واحد متواطی، که نوع مشکک یا جنس مشتمل بر انواع متباین است. از این‌رو، مسئلۀ محوری در مقالۀ حاضر بررسی تأثیر طرح تفاوت تفاضلی و تباینی انسانها در تنوع و تکثر معنای زندگی است. نگارندگان با روش تحلیل محتوا درصدد خوانش مبانی یادشده در فلسفۀ ملاصدرا برآمدهاند. از دستاوردهای جستار حاضر میتوان به این مطالب اشاره کرد: عرضۀ سه تبیین از تفاوت تفاضلی و تباینی انسانها در قالب ظهور متفاوت اسمایی خدا؛ تجرد سهگانه (تجرد ناقص، تام و اتم) و بیان این مطلب که در فلسفۀ صدرایی، معانی متنوع زندگی در درون انواع انسانی، و بیمعنایی و پوچگرایی در مرز انواع انسانی رخ میدهد. 1 The paper claims that the meaning of life in the philosophy of Mulla Sadra is equivocal (moshakik) and diverse not univocal (motawati). This diversity has its root in Mulla Sadra’s anthropological view, which states that man is not a single univocal species, but is an equivocal one or a genus including disparate species. The central issue in this paper is to study the influence of gradual and oppositional difference of human being on the diversity of meaning of life in Mulla sadra’s philosophy. The results are: supplying three explanations for gradual and oppositional differences of human being in the framework of different nominal manifestation of God and the trilogical immateriality of the human’s soul. The other result is showing that the diversity of meanings of life occurs in the interior of the species of man, and nihilism occurs at the border of it. 69 82 عبداله صلواتی Abdollah Salavati استادیار دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی تهران ایران salavati2010@gmail.com شهناز شایان فر Shahnaz Shayanfar استادیار دانشگاه الزهرا، گروه فلسفه ایران sh.shayanfar1380@gmail.com پوچ‌گرایی معنای زندگی ملاصدرا [1] ابن سینا (1375). الاشارات و التنبیهات، مع الشرح لنصیر الدین طوسی، قم، نشرالبلاغه.##[2] ---------- (1371). المباحثات، توضیح مقدمه و تحقیق از محسن بیدارفر قم، انتشارات بیدار.##[3] گریفین، دیوید ری (1388). خدا و دین در جهان پسامدرن، ترجمۀ حمیدرضا آیت اللهی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات دینی.##[4] بخاری (1401). صحیح، استانبول، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع.##[5] حسن زاده آملی، حسن (1375). دروس اتحاد عاقل به معقول، قم، انتشارات قیام.##[6] ---------- (1381). الحجج البالغة على تجرد النفس الناطقة، قم.##[7] ---------- (1371). «علم و تجرد نفس»، کیهان اندیشه، شماره 44، مهر و آبان، صص 89-100.##[8] حکمت، نصرالله (1385). وجود و ماهیت در حکمت متعالیه، تهران، انتشارات الهام، 1381.##[9] رشیدالدین میبدی، احمد (1371). کشف الأسرار و عدة الأبرار، تحقیق علی اصغر حکمت‏، تهران، انتشارات امیرکبیر.##[10] سورآبادی، ابوبکر عتیق بن محمد (1380). تفسیر سورآبادی، تحقیق علی اکبرسعیدی سیرجانی، تهران‏‏، فرهنگ نشرنو.##[11] شیرازی، صدرالدین محمد بن ابراهیم (1375). اتحاد عاقل و معقول، در: رسائل فلسفی صدرالمتألهین، تحقیق و تصحیح حمید ناجی اصفهانی ، تهران ، انتشارات حکمت.##[12] ---------- (1384). اسرار الآیات، به انضمام تعلیقات حکیم مولی علی نوری، تحقیق سید محمد موسوی، تهران، انتشارات حکمت.##[13] ---------- (1366). تفسیر القرآن الکریم، تصحیح محسن بیدارفر، قم، انتشارات بیدار.##[14] ---------- (1368). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، قم، انتشارات مصطفوی.##[15] ---------- (1387). رسالة فی اتحاد العاقل و المعقول، تصحیح و تحقیق بیوک علیزاده، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.##[16] ---------- (؟). شرح الهدایه الاثیریه، چاپ سنگی.##[17] ---------- (1360). الشواهد الربوبیة، سید جلال الدین آشتیانی، مشهد.##[18] ---------- (1386). مفاتیح الغیب، نجفقلی حبیبی، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.##[19] ---------- (1363).کتاب المشاعر ، هانری کربن، تهران، کتابخانه طهوری.##[20] علیزمانی، امیرعباس (1386). «معنای معنای زندگی»، نامۀ حکمت، سال پنجم، شماره 1، بهار و تابستان.صص 59-89.##[21] کورنر، اشتفان (1389). فلسفۀ کانت، ترجمۀ عزت الله فولادوند، تهران، خوارزمی.##[22] فخرالدین رازی، محمدبن محمد (1420). مفاتیح الغیب، بیروت، داراحیاء التراث العربی.##[23] فیض کاشانى، ملا محسن‏ (1415).تفسیر الصافى‏، تهران‏، انتشارات الصدر.##[24] مارکوزه، هربرت (1391). انسان تک‌ساحتی، ترجمۀ محسن مؤیدی، تهران، امیر کبیر.##[25] متز، تدئوس، «آثار جدید دربارۀ معنای زندگی»، در: معنای زندگی، ترجمۀ محسن جوادی، تهران، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، 1389.##[26] المحقق السبزواری (1369- 1379). ‏شرح المنظومة، تصحیح و تعلیق از آیت الله حسن زاده آملی و تحقیق و تقدیم از مسعود طالبی، تهران، ‏نشر ناب.##[27] هیک، جان (1390). «معنای دینی زندگی»، در: معنای زندگی، گردآوری اعظم پویا، قم، نشر ادیان، صص 85-124.##

0 قضا در فلسفۀ صدرا: نقدی بر تلقی علامه طباطبایی Mulla Sadra on God’s Pre-Knowledge: A Critique of Allameh Tabatabayi’s Understanding of Mulla Sadra https://jitp.ut.ac.ir/article_54701.html 10.22059/jitp.2015.54701 0 ملاصدرا در عبارتی از اسفار می‌گوید که قضا صورت‌هایی علمی است که (1) لازم ذات واجب‌الوجود، (2) نامجعول، (3) بیرون از عالَم، (4) عاری از امکان واقعی، (5) قدیم بالذات، و (6) باقی به بقای خداوندند. علامه طباطبایی در نهایةالحکمة بر آن است که «لازم» در (1) نمی‌تواند به معنای «بیرون از ذات» باشد وگرنه (1) با (2) تا (6) در تناقض خواهد افتاد. افزون بر این، اگر آن صورت‌های علمیْ بیرون از ذات خدا باشند، آن‌گاه اگر معلومِ حضوری او باشند نظریۀ مُثُل، و اگر معلومِ حصولی او باشند نظریۀ صور مرتسمه صادق خواهد بود؛ درحالی‌که ملاصدرا هر دو را کاذب می‌داند. پس این صورت‌های علمی عین ذات واجب‌الوجودند و قضا نزد صدرا همان علم ذاتی خدا به تفاصیل خلقت است. به رای ما، اما، هم این مدعا ناروا است و هم آن دلایل نارسا. زیرا در فلسفۀ صدرا صورت‌های علمیِ یادشده با عقول مجرّد این‌همانی دارند و عقول مجرّد به هر شش صفت یادشده موصوف‌اند بی‌آن‌که تناقضی پدید آید. هم‌چنین ملاصدرا، برخلاف ادعای عجیب علامه، وجود مُثُل را به عنوان محل قضای الهی می‌پذیرد. 1 According to Mulla Sadra in his famous work, al-Asfar , God’s pre-knowledge is a set of epistemic forms which are (1) inseparable from His essence, (2) uncreated, (3) beyond the universe, (4) devoid of real possibility, (5) eternal per se, and (6) extant by His extance. Tabatabayi in Nihayat al-Hilmah believes that the term, “inseparable”, in (1) does not mean “out of essence”; otherwise, (1) would contradict (2)-(6). Furthermore, if the epistemic forms were out of God’s essence, then if they were known by presence, the theory of Ideas would be true, and if they were known by acquisition, the theory of “depicted Forms” would be true, while both of them are rejected by Mulla Sadra. Tabatabayi, therefore, says that these epistemic forms are identical with God’s essence, and that pre-knowledge in Mulla Sadra’s view is the same as God’s essential knowledge of the details of creature. In my opinion, but, this claim and its arguments, both, are incorrect, because the mentioned epistemic forms, in Mulla Sadra’s philosophy, are identical with abstract intellects which have all six properties without any contradiction. Again, Mulla Sadra, in contrary to Tabatabayi’s strange claim, believes in the existence of Ideas as thesauruses of divine pre-knowledge. 83 98 مهدی عظیمی Mahdi Azimi استادیار دانشگاه تهران (دانشکدۀ الهیات، گروه فلسفه و کلام اسلامی)؛ ایران mahdiazimi@ut.ac.ir سرنوشت صدرا طباطبایی عالَم قضا مُثُل [1] سبزواری، ملا هادی (1379). شرح المنظومة، صححها و علق علیها حسن حسن‌زاده آملی، ج 5، تهران: نشر ناب.##[2] شیرازی، صدرالدین (1354). المبدأ و المعاد، به تصحیح سیّد جلال‌الدین آشتیانی، تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.##[3] ---------- (1360). اسرار الآیات، با مقدّمه و تصحیح محمّد خواجوی، تهران: انجمن حکمت و فلسفۀ ایران.##[4] ---------- (1360). الشواهد الربوبیة فی المناهج السلوکیة (مع التعلیقات للحاج ملا هادی السبزواری)، با تصحیح و تعلیق سیّد جلال‌الدین آشتیانی، مشهد: المرکز الجامعی للنشر.##[5] ---------- (1361). العرشیّة، به تصحیح غلامحسین آهی، تهران: انتشارات مولی.##[6] ---------- (1363) مفاتیح الغیب، با مقدّمه و تصحیح محمّد خواجوی، تهران: مؤسسۀ تحقیقات فرهنگی.##[7] ---------- (1375). شواهد الربوبیّه، در مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، به تصحیح و تحقیق حامد ناجی اصفهانی، تهران: انتشارات حکمت.##[8] ---------- (1981). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت: دار إحیاء التراث.##[9] طباطبایی، سیّد محمد حسین (1383). نهایة الحکمة، صحّحها و علّق علیها غلامرضا الفیّاضی، ج4، قم: مرکز انتشارات مؤسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.##[10] عظیمی، مهدی (1393). ماهیت منطق و منطق ماهیت، قم: مجمع عالی حکمت اسلامی.##[11] مصباح الیزدی، محمد تقی (1405). تعلیقة علی نهایة الحکمة، قم: مؤسسۀ در راه حق. ##

0 معرفت‌شناسی گزاره‌های اخلاقی بر مبنای نظریۀ ادراکات اعتباری علامه طباطبایی Epistemology of Ethical Propositions based on Allameh Tabatabai's Theory of “Idrakat I’tibari” https://jitp.ut.ac.ir/article_54702.html 10.22059/jitp.2015.54702 0 با طرح نظریۀ ادراکات اعتباری از سوی علامه طباطبایی، بسیاری از علوم بشری از جمله علم اخلاق و گزاره‌های، آن تحت این نوع از ادراکات طبقه‌بندی شده و به‌تبع آن به لحاظ معرفت‌شناسی ماهیت و احکامی متفاوت با ادراکات حقیقی پیدا خواهند کرد. در این مقاله با کاوش در آثار علامه طباطبایی در خصوص ماهیت ادراکات اعتباری، مهم‌ترین ویژگی‌های این ادراکات استقرا شده و پیرو آن لوازم و خصوصیات گزاره‌های اخلاقی به ویژه از حیث معرفت‌شناسی بررسی شده است؛ ویژگی‌هایی همچون عدم واقع‌نمایی این گزاره‌ها، معیار در صحت و سقم آن‌ها، پیوند این گزاره‌ها با احساسات و پیامد آن، عدم رابطۀ تولیدی با علوم حقیقی، عدم اتصافشان به اموری همچون بداهت و ضرورت، گسترۀ نفوذ و حوزۀ کاربرد آن‌ها و دیگر خصوصیاتی که عدم توجه به آن‌ها باعث مغالطه و خلط احکام این گزاره‌ها با احکام ادراکات حقیقی می‌شود. 1 Allamah Tabatabaei classifies the sciences based on his theory, “idrakat I’tibari” (Conventional Perceptions). According to this theory, the nature of the two perceptions, actual and conventional, are completely different. Based on this theory, Ethics is a conventional science; so, ethical propositions are described by the characteristics of conventional perception. In this essay, we have shown the most important characteristics of conventional perception and have addressed the epistemological issues regarding ethical propositions, such as lack of reality representation of these propositions, the criteria of their truth and falsity, their relation to sentiments and emotions and its consequence, etc. 99 120 محمد مهدی کمالی Mohammad Mahdi Kamali دانشجوی دکتری گروه فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ایران m.mkamali64@gmail.com رضا اکبریان Reza Akbarian استاد گروه فلسفه، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، ایران akbarian2@modares.ac.ir ادراکات اعتباری علامه طباطبایی گزاره‌های اخلاقی معرفت‌شناسی [1] ابن‌بابویه، محمد بن علی (1362). خصال، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.##[2] ابن‌سینا (1403). شرح اشارات و تنبیهات، شرح خواجه نصیرالدین طوسی، تهران، نشر کتاب.##[3] بدوی، عبدالرحمن (1979). الاخلاق عند کنت، بیروت، وکاله المطبوعات.##[4] ترکاشوند، احسان، و اکبر میرسپاه (1389). «تفسیری نو از اعتباریات علامه طباطبایی»، معرفت فلسفی، قم، سال هشتم، شماره اول، پاییز ، صص 25-54.##[5] جوادی، محسن (1375). ‌مسئلۀ باید و هست، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.##[6] دباغ، سروش، و حسین دباغ (1388). «اعتبار و حقیقت در اخلاق، افتراق و اشتراک اخلاق طباطبایی و اخلاق ویتگنشتاین متقدم»، پژوهشنامۀ فلسفۀ دین (نامۀ حکمت)، تهران، سال 7، شماره 2، پاییز، صص 175-192. ##[7] ربانی گلپایگانی، علی (1375). «حسن و قبح افعال از دیدگاه علامه طباطبایی»، کیهان اندیشه، تهران، شماره 68، مهر و آبان، صص 74-88.##[8] طباطبایی، محمد حسین (1379). اصول فلسفه و روش رئالیسم، مقدمه و پاورقی: مرتضی مطهری، تهران، صدرا.##[9] ---------- (1388). انسان از آغاز تا انجام، قم، بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).##[10] ---------- (1374). تفسیر المیزان، ترجمۀ سید محمد باقر موسوی همدانی، قم، جامعۀ مدرسین حوزه علمیه قم.##[11] ---------- (1362). رسائل سبعه: رساله اعتباریات، تهران، حکمت.##[12] کانت، ایمانوئل (1369). بنیاد مابعدالطبیعۀ اخلاق، ترجمۀ حمید عنایت و علی قیصری، تهران، خوارزمی.##[13] ---------- (1380). درس‌های فلسفۀ اخلاق، ترجمۀ منوچهر صانعی دره بیدی، تهران، نقش و نگار.##[14] لاریجانی، صادق (1384). «استدلال در اعتباریات»، پژوهش‌های فلسفی - کلامی، قم، سال 6، شماره 24، تابستان. صص 4-30.##[15] مسعود، امید (1380)، «اخلاق‌شناسی علامه طباطبایی»، نشریۀ دانشکده ادبیات و علوم انسانی، تبریز، شماره 178 و 179، بهار و تابستان، صص 45-70.##

0 معیارهای تمایز دلالت تضمنی و التزامی از مجازِ در لفظ Comparison of Metaphorical Denotation with Implicit and Implied Denotations https://jitp.ut.ac.ir/article_54703.html 10.22059/jitp.2015.54703 0 بحث دلالت‌های ثلاث از مباحثی است که به تبع تحول در جایگاه مباحث الفاظ در منطق سینوی پدیدار شد. ابن‌سینا برای نخستین بار اعتنای بیشتری به مباحث الفاظ نموده و از جمله مباحثی که وی بدان می‌پردازد، دلالت‌های سه‌گانۀ الفاظ (تطابقی، تضمنی، و التزامی) است. در این میان دلالت التزامی بیش از دو دلالت دیگر مورد توجه منطق‌دانان بوده است. این دلالت از آن جهت که بر معنایی خارج از معنای موضوع له دلالت می‌کند، مشابه برخی از دلالت‌های مجازی بوده و همین مشابهت باعث خلط در تفکیک این دو حیطه از هم می‌گردد. در این پژوهش، تفاوت حیطۀ استعمال (دلالت تصوری و تصدیقی)، عدم احتیاج به تلازم بَیّن بالمعنی الاخص بین معنای مجاز و حقیقی و عدم استلزام معنای مجاز نسبت به حقیقی، به عنوان سه وجه تمایز دلالت التزامی و تضمنی از مجاز، به شیوه‌ای تحلیلی ـ توصیفی تبیین گردیده است که به‌وسیلۀ آن‌ها، مصادیق دلالت‌های سه‌گانه و مجازِ در لفظ، به صورت کاملاً آشکار قابل تفکیک و شناسایی باشند. 1 The topic of “trilogical denotations” (al-dalalat al-thalath) appears in Avicenna logic system following the development of the discourse on “terms subject” (al-mabahith al-alfad) in his system. It was Avicenna, who, for the first time, paid more attention to this subject and was responsible for its extended discussion. Among the issues to which he addresses is the one on trilogical denotations (implicit, implied, and metaphorical). Implicit denotation, to which the logicians were more concerned, in that it denotes some meaning different from its original referent, was similar to some kinds of metaphorical denotations, and this similarity leads to some misconceptions in differentiating between the two denotations, metaphorical and implied. In this research we have shown that metaphorical denotation differs from implicit and implied ones in three respects: first, in implicit and implied denotation, the denotation is the result of coining words, but in metaphorical one, it is through some evidence. Second, in differentiating between real and metaphorical meaning we do not need “evident mutual implication in its restricted meaning” (bayyen bi al- ma’na al-akhas). Third, there are not any mutual implications between metaphorical meaning and real meaning, but both implicit and implied meanings imply the real meaning. 121 135 محمد حسین وفائیان Mohammad Hossein Wafaiyan دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی. دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه تهران ایران mh_vafaiyan@yahoo.com زینب برخورداری Zeinab Barkhordari استادیار دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران ایران barkhordariz@ut.ac.ir استعمال لفظ حقیقت و مجاز دلالت‌های تطابقی و تضمنی و التزامی دلالت لفظی معنای موضوع له [1] ابن‌سینا، حسین بن عبدالله، (1375). الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة.##[2] ---------- (1405). منطق المشرقیین، قم، کتابخانۀ آیةالله مرعشی.##[3] ---------- (1404). التعلیقات، بیروت، مکتبة الإعلام الإسلامی.##[4] ---------- (1404). الشفاء، قم، نشر کتابخانه آیة الله نجفی.##[5] ---------- (1379). النجاة، تهران، دانشگاه تهران.##[6] احمد بن فارس بن زکریا (1404). مقاییس اللغة، قم، انتشارات دفتر تبلیغات.##[7] برخورداری ، زینب، (1385). تصحیح هشت رسالۀ منطقی ابن‌سینا (پایان‌نامۀ دکتری)، کتابخانۀ دانشکده الهیات دانشگاه تهران.##[8] جرجانی، شریف (1370). کتاب التعریفات، تهران، ناصر خسرو.##[9] جوهری، اسماعیل بن حمادق (1410). الصحاح، مصحح: عبدالغفور عطار، بیروت، دارالعلم للملایین.##[10] خوئی، ابوالقاسم (1368). أجود التقریرات، قم، انتشارات مصطفوی.##[11] رازی، فخرالدین، (1404). شرح الإشارات و التنبیهات، قم، نشر کتابخانۀ آیةالله مرعشی.##[12] رازی، قطب‌الدین، (؟)، شرح مطالع الانوار، قم، انتشارات کتبی نجفی.##[13] ---------- (1384). تحریر القواعد المنطقیة، قم، انتشارات بیدار.##[14] رشتی، میرزا حبیب الله (1313). بدائع الأفکار، قم، مؤسسۀ آل‌البیت (ع).##[15] الساوی، عمر بن سهلان (1383). البصائر النصیریه، تحقیق: حسن مراغی، قم، نشر شمس تبریزی.##[16] سبحانی تبریزی (1382). تهذیب الأصول، قم، انتشارات اسماعیلیان.##[17] سبزواری، ملاهادی (1369-1379). شرح المنظومه، تصحیح: آیة الله حسن‌زاده، تهران، نشر ناب.##[18] سهروردی، شهاب‌الدین (1375). اللمحات، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی (در ضمن مجموعه مصنفات شیخ اشراق).##[19] ---------- (1375). حکمة الاشراق، ،تصحیح و مقدمه: هانری کربن، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##[20] شهرزوری، شمس‌الدین (1372)، شرح حکمة الاشراق، تهران، مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.##[21] شیرازی، قطب‌الدین (1383). شرح حکمة الاشراق، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.##[22] شیرازی، صدرالمتألهین، (؟)، شرح حکمة الاشراق (تعلیقات)، قم، نشر بیدار.##[23] صدر، محمد باقر (1417). بحوث فی علم الاصول، قم، مؤسسۀ دائرة المعارف اسلامی.##[24] طوسی، نصیرالدین (1375). شرح الإشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة.##[25] ---------- (1361). اساس الاقتباس، تهران، نشر دانشگاه تهران.##[26] فرامرز قراملکی، احد (1391). جستار در میراث منطق‌دانان مسلمان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.##[27] فیروزآبادی، مرتضی (1400). عنایة الأصول، بی‌جا، نشر فیروزآبادی.##[28] قزوینی، نجم‌الدین (1384). الرسالة الشمسیة، قم، انتشارات بیدار.##[29] مشکینی، ابوالحسن (1413). حاشیة المشکینی علی الکفایة،مصحح: عبدالسلام هارون، انتشارات لقمان.##[30] مظفر، محمدرضا (1424). المنطق، مصحح: فیاضی، قم، نشر دفتر تبلیغات اسلامی.##[31] نائینی، محمدحسین (1417). فوائد الأصول، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.##[32] ---------- (1419). أجود التقریرات، قم، مؤسسۀ صاحب الأمر.##[33] یزدی، ملاعبدالله (1412). حاشیۀ تهذیب المنطق ، قم، انتشارت دفتر تبلیغات.##

0 چکیده های انگلیسی English Abstracts https://jitp.ut.ac.ir/article_54892.html 10.22059/jitp.2015.54892 0 1 - 1 15